ปฐมวิภังคสูตร

พระสูตรปฐมวิภังคสูตร (sn48.9) แสดงถึงหลักธรรมสำคัญที่เรียกว่า อินทรีย์ ๕ ซึ่งเป็นธรรมเครื่องบริหารจิต ๕ ประการที่พระอริยสาวกควรเจริญ เพื่อให้บรรลุถึงความสิ้นทุกข์ โดยธรรมทั้ง ๕ ประการนี้ได้แก่

• ๑.สัทธินทรีย์ คือศรัทธาอันมั่นคงในพระปัญญาตรัสรู้ของพระผู้มีพระภาคเจ้า ว่าพระองค์ทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ทรงสมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้ตื่นแล้ว เป็นผู้เบิกบานแล้ว

• ๒.วิริยินทรีย์ คือความเพียรพยายามของพระอริยสาวก ในการละอกุศลธรรมและประกอบกุศลธรรม ทรงไว้ซึ่งความอุตสาหะ ไม่ย่อท้อในการเจริญกุศลธรรมทั้งหลาย

• ๓.สตินทรีย์ คือสติ ความระลึกได้ ความรู้ตัวทั่วพร้อม เป็นผู้มีสติอย่างยิ่ง มีสัมปชัญญะ สามารถระลึกถึงสิ่งที่ได้กระทำและได้กล่าวไว้แม้เนิ่นนานมาแล้วได้

• ๔.สมาธินทรีย์ คือสมาธิ ความตั้งมั่นแห่งจิต อันพระอริยสาวกอาศัยการปล่อยวางแล้ว ได้ความตั้งมั่นแห่งจิต ได้ความมีจิตเป็นหนึ่งเดียว

• ๕.ปัญญินทรีย์ คือปัญญา ความรู้แจ้งเห็นจริงในธรรม เป็นปัญญาที่เห็นความเกิดและความดับไป (ไตรลักษณ์) เป็นปัญญาอันประเสริฐ สามารถแทงตลอดกิเลส และเป็นปัญญาที่นำไปสู่การดับทุกข์โดยสิ้นเชิง

เหล่านี้คืออินทรีย์ ๕ ที่พระพุทธองค์ทรงแสดงไว้ เพื่อเป็นแนวทางปฏิบัติแก่ผู้ต้องการความพ้นทุกข์และบรรลุธรรมสูงสุด