อาวรณนีวรณสูตร

อาวรณนีวรณสูตร (สังยุตตนิกาย SN 46.37) เป็นพระสูตรที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงถึงธรรมที่เป็นเครื่องกางกั้นและไม่เป็นเครื่องกางกั้นจิต ซึ่งมีผลต่อปัญญาของผู้ปฏิบัติธรรม พระสูตรนี้เน้นย้ำถึงอุปสรรคสำคัญในการเจริญปัญญาและแนวทางในการพัฒนาจิตเพื่อบรรลุวิมุตติ (ความหลุดพ้น)

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า มีธรรมอยู่ ๕ ประการที่เป็นเครื่องกั้น (อาวรณะ) เป็นเครื่องห้าม (นีวรณะ) เป็นอุปกิเลสของจิต และทำปัญญาให้ทราม ได้แก่ ๑. กามฉันทะ (ความพอใจในกามคุณ) ๒. พยาบาท (ความปองร้าย) ๓. ถีนมิทธะ (ความหดหู่และเซื่องซึม) ๔. อุทธัจจกุกกุจจะ (ความฟุ้งซ่านและร้อนใจ) และ ๕. วิจิกิจฉา (ความลังเลสงสัย) ธรรมเหล่านี้เปรียบเสมือนน้ำที่ขุ่นมัว ทำให้มองไม่เห็นสิ่งที่อยู่เบื้องล่างฉันใด นิวรณ์เหล่านี้ก็ทำให้จิตเศร้าหมองและปัญญาอ่อนกำลังลงฉันนั้น ผู้ที่ถูกนิวรณ์ครอบงำจะไม่สามารถรู้ประโยชน์ตน ประโยชน์ผู้อื่น หรือประโยชน์ทั้งสองฝ่ายได้ และไม่สามารถทำให้แจ้งซึ่งญาณทัสสนะอันประเสริฐได้เลย

ตรงกันข้าม พระพุทธเจ้าได้ทรงแสดงธรรมอีก ๗ ประการที่ไม่เป็นเครื่องกั้น ไม่เป็นเครื่องห้าม ไม่เป็นอุปกิเลสของจิต และเมื่ออบรมเจริญให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อการกระทำให้แจ้งซึ่งผลแห่งวิชชาและวิมุตติ ธรรม ๗ ประการนี้คือ โพชฌงค์ ๗ ได้แก่ ๑. สติสัมโพชฌงค์ (สติ) ๒. ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ (การพิจารณาธรรม) ๓. วิริยสัมโพชฌงค์ (ความเพียร) ๔. ปีติสัมโพชฌงค์ (ความอิ่มใจ) ๕. ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ (ความสงบกายและใจ) ๖. สมาธิสัมโพชฌงค์ (สมาธิ) และ ๗. อุเบกขาสัมโพชฌงค์ (ความวางเฉย) เมื่ออริยสาวกตั้งใจ ใส่ใจ สำรวมใจ เงี่ยโสตสดับธรรม นิวรณ์ ๕ ประการย่อมไม่มีแก่เธอ และโพชฌงค์ ๗ ประการย่อมถึงความเจริญเต็มที่ ทำให้สามารถรู้ประโยชน์และบรรลุญาณทัสสนะอันวิเศษได้

ดังนั้น พระสูตรนี้จึงชี้ให้เห็นถึงความสำคัญของการละนิวรณ์ซึ่งเป็นเครื่องเศร้าหมองของจิต และการเจริญโพชฌงค์ซึ่งเป็นธรรมเครื่องส่องสว่าง เพื่อพัฒนาปัญญาและนำไปสู่ความหลุดพ้นจากทุกข์