ทุติยวิภังคสูตร

ทุติยวิภังคสูตร (สํ. ส. ๔๘.๑๐) ในสังยุตตนิกาย มหาวารวรรค กล่าวถึงการจำแนกอินทรีย์ ๕ ประการ ซึ่งเป็นธรรมะอันเป็นไปเพื่อการตรัสรู้ ได้แก่ สัทธินทรีย์ (อินทรีย์คือศรัทธา) วิริยินทรีย์ (อินทรีย์คือความเพียร) สตินทรีย์ (อินทรีย์คือสติ) สมาธินทรีย์ (อินทรีย์คือสมาธิ) และปัญญินทรีย์ (อินทรีย์คือปัญญา)

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอธิบายอินทรีย์แต่ละประการไว้อย่างละเอียด สัทธินทรีย์คือศรัทธาในพระตถาคตเจ้าว่าทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบด้วยพระองค์เอง เป็นต้น วิริยินทรีย์คือความเพียร ที่ภิกษุประกอบความเพียรเพื่อป้องกันอกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด เพื่อละอกุศลธรรมที่เกิดแล้ว เพื่อยังกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดให้เกิด และเพื่อรักษากุศลธรรมที่เกิดแล้วให้ตั้งมั่น ไม่เสื่อมไป เจริญยิ่งขึ้นไป สตินทรีย์คือสติ ที่ภิกษุเป็นผู้มีสติ ระลึกได้ แม้สิ่งที่ทำและคำที่กล่าวไว้นานแล้ว ก็จำได้ เธอย่อมพิจารณาเห็นกายในกาย เวทนาในเวทนา จิตในจิต และธรรมในธรรมอยู่เป็นประจำ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้

สมาธินทรีย์คือสมาธิ ที่ภิกษุผู้สงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลาย เข้าถึงปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌาน และจตุตถฌาน อันเป็นสภาวะแห่งความสงบประณีตขึ้นไปตามลำดับ ส่วนปัญญินทรีย์คือปัญญา ที่ภิกษุเป็นผู้มีปัญญาหยั่งรู้ความเกิดและความดับอันเป็นอริยะ สามารถแทงตลอดกิเลส นำไปสู่ความสิ้นทุกข์โดยชอบ เธอย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า "นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา"

อินทรีย์ทั้ง ๕ ประการนี้มีความสำคัญอย่างยิ่งในการปฏิบัติธรรม นำไปสู่การบรรลุธรรมและการพ้นทุกข์