ทุติยภิกขุสูตร

ทุติยภิกขุสูตร เป็นพระสูตรลำดับที่ ๖ ในพระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค อานาปานสังยุตต์ ทุติยวรรค ว่าด้วยภิกษุ (สูตรที่ ๒) โดยพระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมแก่เหล่าภิกษุ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ใกล้เมืองสาวัตถี ซึ่งกล่าวถึงธรรมอันเป็นเอกที่ภิกษุเจริญ ทำให้มากแล้ว ย่อมทำให้ธรรมอื่นๆ บริบูรณ์ตามลำดับ

พระผู้มีพระภาคตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า มีธรรมอันเป็นเอกที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้ธรรม ๔ ประการบริบูรณ์ได้หรือไม่ และธรรม ๔ ประการนั้นเมื่อเจริญแล้ว ทำให้ธรรม ๗ ประการบริบูรณ์ และธรรม ๗ ประการนั้นเมื่อเจริญแล้ว ทำให้ธรรม ๒ ประการบริบูรณ์ได้หรือไม่ ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า มีพระผู้มีพระภาคเป็นหลัก และจะทรงจำธรรมนั้นไว้จากพระองค์

พระพุทธองค์จึงทรงอธิบายว่า ธรรมอันเป็นเอกนั้นคือ "อานาปานสติสมาธิ" (สมาธิอันเกิดแต่สติกำหนดลมหายใจเข้าออก) เมื่อภิกษุเจริญอานาปานสติสมาธิ ทำให้มากแล้ว ย่อมทำให้ "สติปัฏฐาน ๔" ประการบริบูรณ์

สติปัฏฐาน ๔ ประการนั้น เมื่อภิกษุเจริญ ทำให้มากแล้ว ย่อมทำให้ "โพชฌงค์ ๗" ประการบริบูรณ์

และโพชฌงค์ ๗ ประการนั้น เมื่อภิกษุเจริญ ทำให้มากแล้ว ย่อมทำให้ "วิชชาและวิมุตติ" (ความรู้แจ้งและความหลุดพ้น) บริบูรณ์

พระสูตรนี้ยังได้อธิบายถึงวิธีการเจริญอานาปานสติสมาธิอย่างละเอียด ตั้งแต่การไปสู่ป่า โคนไม้ หรือเรือนว่าง นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า มีสติหายใจเข้าและหายใจออก โดยกำหนดรู้ลักษณะลมหายใจยาว สั้น กองลมทั้งปวง และระงับกายสังขาร ซึ่งการปฏิบัติดังนี้ย่อมทำให้ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้