เทฺวธาวิตักกสูตร

เทวธาวิตักกสูตร (MN 19) เป็นพระสูตรที่พระพุทธเจ้าทรงเล่าถึงประสบการณ์ของพระองค์เองเมื่อครั้งยังเป็นพระโพธิสัตว์ ก่อนการตรัสรู้ โดยทรงแบ่งวิตก (ความคิด) ออกเป็น ๒ ส่วน เพื่อศึกษาและปฏิบัติ

วิตก ๒ ส่วนนั้นประกอบด้วย:
๑. อกุศลวิตก (ความคิดที่เป็นอกุศล) ได้แก่ กามวิตก (ความคิดคำนึงในกาม), พยาบาทวิตก (ความคิดปองร้าย), และวิหิงสาวิตก (ความคิดเบียดเบียน). พระองค์ทรงพิจารณาเห็นว่าความคิดเหล่านี้ล้วนเป็นไปเพื่อเบียดเบียนตนเอง ผู้อื่น หรือทั้งสองฝ่าย ทำให้ปัญญาดับ ก่อให้เกิดความคับแค้น และไม่เป็นไปเพื่อพระนิพพาน
๒. กุศลวิตก (ความคิดที่เป็นกุศล) ได้แก่ เนกขัมมวิตก (ความคิดที่จะออกจากกาม), อัพยาบาทวิตก (ความคิดไม่ปองร้าย), และอวิหิงสาวิตก (ความคิดไม่เบียดเบียน)

เมื่ออกุศลวิตกเกิดขึ้น พระพุทธองค์ทรงพิจารณาเห็นโทษของมัน และเมื่อทรงพิจารณาเห็นดังนั้น วิตกเหล่านั้นก็ดับสูญไป โดยทรงเปรียบเทียบกับการที่คนเลี้ยงโคเห็นโทษของการที่โคเข้าไปกินข้าวกล้า จึงต้องคอยต้อนโคไม่ให้เข้าไป และทรงพิจารณาเห็นอานิสงส์ของการออกจากกาม ซึ่งเป็นความผ่องแผ้วของกุศลธรรม การหมั่นตรึกตรองถึงกุศลวิตก ทำให้จิตน้อมไปในทางกุศลนั้นๆ

ด้วยการปฏิบัติเช่นนี้ จิตของพระองค์จึงสงบ ตั้งมั่น และบรรลุฌานทั้ง ๔ ได้แก่ ปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌาน และจตุตถฌาน เมื่อจิตบริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ปราศจากกิเลสแล้ว ทรงน้อมจิตไปเพื่อบรรลุวิชชา ๓ คือ ปุพเพนิวาสานุสติญาณ (ระลึกชาติได้), จุตูปปาตญาณ (รู้การจุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย) และอาสวักขยญาณ (การทำอาสวะให้สิ้นไป) ซึ่งนำไปสู่การตรัสรู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าในที่สุด