วิตักกสัณฐานสูตร

วิตักกสัณฐานสูตร (MN 20) จากมัชฌิมนิกายในพระไตรปิฎก เป็นพระสูตรที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงวิธีปฏิบัติ ๕ ประการ สำหรับภิกษุผู้หมั่นประกอบอธิจิต เพื่อจัดการกับอกุศลวิตก หรือความคิดที่ไม่เป็นกุศล อันประกอบด้วยฉันทะ (ความพอใจ), โทสะ (ความขัดเคือง) และโมหะ (ความหลง) ให้สงบระงับลงได้

วิธีทั้ง ๕ ประการนี้เป็นลำดับขั้นที่ใช้เมื่อวิธีแรกไม่ได้ผล โดยมีจุดมุ่งหมายเพื่อให้จิตตั้งมั่น สงบ เป็นธรรมเอกผุดขึ้น และเป็นสมาธิภายใน ได้แก่

1. มนสิการนิมิตอื่นอันเป็นกุศล: หากเกิดอกุศลวิตกขึ้น ควรเปลี่ยนความสนใจไปที่อารมณ์อื่นที่เป็นกุศล หรือนิมิตอื่นที่เกี่ยวข้องกับกุศล เช่น ช่างไม้ผู้ฉลาดใช้ลิ่มอันเล็กตอกลิ่มอันใหญ่ออกไป ฉันใด ภิกษุก็ควรละอกุศลวิตกด้วยการมนสิการนิมิตอันเป็นกุศล ฉันนั้น.

2. พิจารณาโทษของอกุศลวิตก: หากอกุศลวิตกยังคงเกิดขึ้น ภิกษุควรพิจารณาเห็นโทษของความคิดเหล่านั้น ว่าเป็นสิ่งไม่เป็นกุศล เป็นโทษ และมีทุกข์เป็นผล อย่างการรังเกียจซากศพที่แขวนคออยู่.

3. ไม่นึก ไม่ใส่ใจในอกุศลวิตก: หากอกุศลวิตกยังไม่สงบ ภิกษุควรเพิกเฉย ไม่ให้ความสนใจกับความคิดเหล่านั้น เหมือนคนมีตากลับไม่ต้องการเห็นรูปที่มาปรากฏ จึงหลับตาหรือหลีกเลี่ยงไม่มอง.

4. มนสิการถึงสัณฐานแห่งสังขารของวิตก: หากความคิดยังไม่ระงับ ภิกษุควรพิจารณาถึงการปรุงแต่งของความคิดเหล่านั้น ให้สงบลง เหมือนคนที่เดินเร็วแล้วพิจารณาเปลี่ยนเป็นเดินช้าลง ยืน นั่ง หรือนอนตามลำดับ เพื่อให้กายผ่อนคลาย.

5. ข่ม บีบคั้น บังคับจิตด้วยจิต: หากอกุศลวิตกยังคงรบกวน ภิกษุพึงกัดฟัน ดุนเพดานด้วยลิ้น แล้วใช้จิตที่เข้มแข็งข่ม บีบคั้น และบังคับจิตที่มีอกุศลวิตกนั้น เปรียบเหมือนบุรุษผู้แข็งแรงจับบุรุษที่อ่อนแอกว่าไว้ แล้วข่ม บีบคั้น ให้สงบลง.

ด้วยการฝึกฝนปฏิบัติตามวิธีเหล่านี้ ภิกษุจะสามารถควบคุมความคิดที่ไม่เป็นกุศลได้ ทำให้จิตสงบตั้งมั่นและเป็นสมาธิอันบริสุทธิ์.