อัจฉราสังฆาตวรรค

อัจฉราสังฆาตวรรค (พระสูตรว่าด้วยการลัดนิ้วมือ) นี้รวบรวมพระสูตรสำคัญ 10 สูตร (อังคุตตรนิกาย เอกกนิบาต 1.51-60) โดยมีใจความหลักเกี่ยวกับการพัฒนาจิตและผลแห่งการกระทำต่างๆ ดังนี้

พระพุทธองค์ทรงแสดงว่า จิตนี้ประภัสสร (ผ่องใส) โดยธรรมชาติ แต่เศร้าหมองเพราะมลทินจรมา หากปุถุชนผู้ไร้การศึกษาไม่เข้าใจความจริงนี้ ย่อมไม่มีการพัฒนาจิต แต่สำหรับอริยสาวกผู้ได้สดับ ซึ่งเข้าใจและหลุดพ้นจากมลทินจรมาเหล่านั้น ย่อมได้ชื่อว่ามีการพัฒนาจิต

พระสูตรในวรรคนี้ยังเน้นย้ำถึงอานิสงส์อันยิ่งใหญ่ของการเจริญเมตตาจิต แม้เพียงชั่วลัดนิ้วมือก็ตาม หากภิกษุ เพาะปลูก (1.53), พัฒนา (1.54), หรือ ทำในใจ (1.55) ซึ่งเมตตาจิตแม้เพียงชั่วลัดนิ้วมือ ก็ได้ชื่อว่าเป็นผู้มีคุณสมบัติที่น่าสรรเสริญหลายประการ:

• ไม่เป็นผู้ว่างจากฌาน (ไม่ขาดการเข้าถึงสมาธิระดับลึก)
• ทำตามคำสอนของพระศาสดา
• ตอบสนองโอวาท
• ไม่ฉันบิณฑบาตของชาวชนบทเปล่า (การบิณฑบาตไม่ไร้ผล)

และผู้ที่ทำเมตตาจิตให้มาก ย่อมได้อานิสงส์ยิ่งกว่านั้นมาก

นอกจากนี้ พระองค์ยังทรงชี้ให้เห็นถึงความสำคัญของ เจตนา โดยตรัสว่า เจตนา เป็นประธานในการปรุงแต่งธรรมทั้งปวง ไม่ว่าจะเป็นอกุศลธรรมหรือกุศลธรรม เมื่อมีเจตนา ย่อมเกิดผลตามมา

ท้ายสุด พระพุทธองค์ทรงเปรียบเทียบคุณธรรมและอกุศลธรรมที่มีผลต่อการพัฒนาจิต โดยไม่มีสิ่งใดที่จะทำให้อกุศลธรรมเกิดขึ้นหรือกุศลธรรมเสื่อมลงเท่ากับ ความประมาท (1.58) และ ความเกียจคร้าน (1.60) ในทางกลับกัน ไม่มีสิ่งใดที่จะทำกุศลธรรมให้เกิดขึ้นหรืออกุศลธรรมให้เสื่อมลงได้เท่ากับ ความเพียร (1.59)