วีริยารัมภาทิวรรค

พระสูตรในวีริยารัมภาทิวรรค (an1.61-70) นี้ เป็นพุทธวจนะที่พระพุทธองค์ทรงแสดงแก่ภิกษุทั้งหลาย เกี่ยวกับปัจจัยสำคัญที่ส่งผลต่อการเกิดขึ้นและการเสื่อมไปของ กุศลธรรม (คุณงามความดี) และ อกุศลธรรม (บาปอกุศล) ในจิตใจของบุคคล พระองค์ทรงย้ำว่าไม่มีสิ่งอื่นใดที่ทรงอานุภาพมากเท่ากับปัจจัยเหล่านี้ในการกำหนดทิศทางของจิตใจ

โดยหลักแล้ว พระพุทธองค์ได้ทรงแยกแยะปัจจัยเหล่านี้ออกเป็นสองกลุ่มใหญ่ คือ:

• ปัจจัยที่ส่งเสริมกุศลธรรมและทำให้อกุศลธรรมเสื่อมไป:

  เมื่อปัจจัยเหล่านี้เกิดขึ้น กุศลธรรมย่อมบังเกิดและอกุศลธรรมย่อมเสื่อมไป ปัจจัยเหล่านี้ได้แก่ ความเพียร (ความอุตสาหะ), ความปรารถนาน้อย (ความไม่ต้องการมาก), ความสันโดษ (ความพอใจในสิ่งที่ตนมี), โยนิโสมนสิการ (การทำในใจโดยแยบคาย หรือการพิจารณาโดยรอบคอบ) และ สัมปชัญญะ (ความรู้ตัวทั่วพร้อม).

• ปัจจัยที่ส่งเสริมอกุศลธรรมและทำให้กุศลธรรมเสื่อมไป:

  ในทางตรงกันข้าม เมื่อปัจจัยเหล่านี้เกิดขึ้น อกุศลธรรมย่อมบังเกิดและกุศลธรรมย่อมเสื่อมไป ปัจจัยเหล่านี้ได้แก่ ความปรารถนามาก (ความต้องการไม่สิ้นสุด), ความไม่สันโดษ (ความไม่พอใจในสิ่งที่ตนมี), อโยนิโสมนสิการ (การทำในใจโดยไม่แยบคาย หรือการพิจารณาอย่างผิดวิธี), ความไม่สัมปชัญญะ (ความไม่รู้ตัวทั่วพร้อม) และ บาปมิตร (เพื่อนที่ไม่ดี).

เนื้อหาโดยสรุปจึงเป็นการชี้แนะแนวทางปฏิบัติเพื่อการพัฒนาตนเอง โดยเน้นย้ำให้พุทธบริษัทพึงเลือกคบหาและเจริญปัจจัยที่ส่งเสริมกุศลธรรม เพื่อความเจริญงอกงามในธรรมและพ้นจากความทุกข์ทั้งปวง.