กัลยาณมิตตาทิวรรค

กัลยาณมิตตาทิวรรคในอังคุตตรนิกาย เอกกนิบาตนี้ ได้รวบรวมพระสูตรสำคัญที่พระพุทธองค์ทรงแสดงถึงปัจจัยที่มีอิทธิพลอย่างยิ่งต่อการเจริญขึ้นของกุศลธรรมและเสื่อมลงของอกุศลธรรม รวมถึงความสำคัญสูงสุดของการเจริญปัญญา โดยเริ่มจากการเน้นย้ำถึงอิทธิพลของมิตรและพฤติกรรม

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ไม่มีสิ่งใดที่จะทำให้กุศลธรรมเจริญและอกุศลธรรมเสื่อมลงได้เท่ากับการมีกัลยาณมิตร (เพื่อนที่ดี) ซึ่งเมื่อมีกัลยาณมิตรแล้ว กุศลธรรมย่อมบังเกิดและอกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง ในทางตรงกันข้าม การคบหาพฤติกรรมที่ไม่ดี ย่อมทำให้อกุศลธรรมเจริญและกุศลธรรมเสื่อมลง แต่หากประพฤติตามธรรม กุศลธรรมย่อมบังเกิดและอกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง

อีกปัจจัยสำคัญที่ทรงเน้นคือการมนสิการโดยแยบคาย (โยนิโสมนสิการ) พระองค์ตรัสว่า ไม่มีสิ่งใดที่จะขัดขวางการเกิดหรือไม่เจริญเต็มที่ของโพชฌงค์ (องค์แห่งการตรัสรู้) ได้เท่ากับการมนสิการโดยไม่แยบคาย (อโยนิโสมนสิการ) ซึ่งเมื่อมนสิการโดยไม่แยบคาย โพชฌงค์ย่อมไม่เกิดขึ้นหรือหากเกิดขึ้นแล้วก็ไม่พัฒนาอย่างเต็มที่ ในทางกลับกัน การมนสิการโดยแยบคายย่อมทำให้โพชฌงค์เกิดขึ้นและพัฒนาเต็มที่

จากนั้น พระพุทธองค์ทรงเน้นย้ำถึงความสำคัญของปัญญาเหนือสิ่งอื่นใด โดยเปรียบเทียบการได้มาและเสียไปซึ่งสิ่งอันเป็นที่รักทางโลกกับปัญญา เช่น

• การเสื่อมจากญาติ การเสื่อมจากโภคทรัพย์ และการเสื่อมจากยศถาบรรดาศักดิ์ เป็นเรื่องเล็กน้อย แต่การเสื่อมจากปัญญาเป็นเรื่องที่เลวร้ายที่สุด
• การเจริญในญาติ การเจริญในโภคทรัพย์ และการเจริญในยศถาบรรดาศักดิ์ เป็นเรื่องเล็กน้อย แต่การเจริญในปัญญาเป็นเรื่องที่ดีที่สุด

ดังนั้น เหล่าภิกษุพึงสำเหนียกฝึกตนว่า “เราจักเป็นผู้เจริญด้วยปัญญา” นี่คือสิ่งที่พึงฝึกฝน

เนื้อหาในวรรคนี้จึงสรุปได้ว่า การคบหาสัตบุรุษ การประพฤติชอบ และการใช้ปัญญาพิจารณาอย่างแยบคาย เป็นรากฐานสำคัญในการเจริญกุศลและพัฒนาไปสู่การตรัสรู้ และเหนือสิ่งอื่นใด ปัญญาคือขุมทรัพย์อันประเสริฐสุดที่ควรแสวงหาและรักษาไว้ยิ่งกว่าทรัพย์สมบัติใดๆ ในโลก