ทุติยปมาทาทิวรรค

พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย เอกกนิบาต ทุติยปมาทาทิวรรค (อน1.98-139) หรือ "หมวดว่าด้วยความประมาท" นี้ เป็นการรวบรวมพระพุทธพจน์ที่พระพุทธองค์ทรงเปรียบเทียบปัจจัยต่าง ๆ ที่มีผลต่อตัวบุคคลและต่อความดำรงอยู่ของพระสัทธรรม โดยเน้นย้ำถึงสิ่งที่ควรละเว้นและสิ่งที่ควรเจริญให้ยิ่ง

พระพุทธองค์ตรัสถึงปัจจัยภายในที่ส่งผลต่อบุคคลดังนี้:

• ไม่ทรงเห็นสิ่งใดที่ก่อทุกข์ได้มากเท่า ความประมาท, ความเกียจคร้าน, ความปรารถนามาก, ความไม่สันโดษ, การมนสิการโดยไม่แยบคาย (คิดไม่ถูกวิธี), การไม่รู้สภาพการณ์, และการประพฤติอกุศล (ทำความชั่ว)
• ไม่ทรงเห็นสิ่งใดที่ก่อประโยชน์ได้มากเท่า ความไม่ประมาท (ความเพียร), การปรารภความเพียร, ความปรารถนาน้อย, ความสันโดษ, การมนสิการโดยแยบคาย (คิดถูกวิธี), การรู้สภาพการณ์, และการประพฤติกุศล (ทำความดี)

ส่วนปัจจัยภายนอกที่ทรงเห็นว่ามีผลสำคัญคือ:

• ไม่ทรงเห็นสิ่งใดที่ก่อทุกข์ได้มากเท่า มิตรชั่ว
• ไม่ทรงเห็นสิ่งใดที่ก่อประโยชน์ได้มากเท่า มิตรดี

พระพุทธองค์ยังทรงขยายความต่อไปถึงปัจจัยเหล่านี้ว่า มีผลโดยตรงต่อการเสื่อมและดำรงอยู่ของพระสัทธรรม (คำสอนที่แท้จริง):

• ปัจจัยที่ทำให้พระสัทธรรมเสื่อมและอันตรธานได้แก่ ความประมาท, ความเกียจคร้าน, ความปรารถนามาก, ความไม่สันโดษ, การมนสิการโดยไม่แยบคาย, การไม่รู้สภาพการณ์, มิตรชั่ว, และ การประพฤติอกุศล
• ปัจจัยที่ทำให้พระสัทธรรมตั้งมั่น ยั่งยืน ได้แก่ ความไม่ประมาท, การปรารภความเพียร, ความปรารถนาน้อย, ความสันโดษ, การมนสิการโดยแยบคาย, การรู้สภาพการณ์, มิตรดี, และ การประพฤติกุศล

ส่วนสุดท้ายของวรรคนี้เน้นย้ำถึงความสำคัญของการรักษาพระสัทธรรมและพระวินัยให้บริสุทธิ์ พระพุทธองค์ตรัสว่าภิกษุที่กระทำการอธิบายผิดเพี้ยนไปจากความจริงจะนำมาซึ่งความเสียหายและความทุกข์อย่างยิ่งใหญ่:

• อธิบายสิ่งที่ไม่ใช่ธรรมะว่าเป็นธรรมะ หรือธรรมะว่าไม่ใช่ธรรมะ
• อธิบายสิ่งที่ไม่ใช่วินัยว่าเป็นวินัย หรือวินัยว่าไม่ใช่วินัย
• อธิบายสิ่งที่ตถาคตไม่ได้ตรัสว่าเป็นสิ่งที่ตรัส หรือสิ่งที่ตรัสว่าเป็นสิ่งที่ไม่ได้ตรัส
• อธิบายสิ่งที่ตถาคตไม่ได้ปฏิบัติว่าเป็นสิ่งที่ปฏิบัติ หรือสิ่งที่ปฏิบัติว่าเป็นสิ่งที่ไม่ได้ปฏิบัติ
• อธิบายสิ่งที่ตถาคตไม่ได้บัญญัติว่าเป็นสิ่งที่บัญญัติ หรือสิ่งที่บัญญัติว่าเป็นสิ่งที่ไม่ได้บัญญัติ

การกระทำเหล่านี้เป็นไปเพื่อความเสียหายและความทุกข์แก่หมู่ชนทั้งเทวดาและมนุษย์ เป็นการสะสมอกุศลกรรมเป็นอันมาก และทำให้พระสัทธรรมอันตรธานไปในที่สุด