จูฬหัตถิปโทปมสูตร

จูฬหัตถิปโทปมสูตร เป็นพระสูตรที่แสดงถึงการเปรียบเทียบการหยั่งรู้คุณสมบัติของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าด้วยอุปมาเหมือนรอยเท้าช้าง โดยเริ่มต้นจากการที่พราหมณ์ชื่อชาณุสโสณีได้สนทนากับปิโลติกปริพาชก ผู้ซึ่งกล่าวว่าตนเองยังไม่สามารถหยั่งถึงปัญญาอันลึกซึ้งของพระพุทธเจ้าได้เปรียบเสมือนนายควาญช้างผู้ชำนาญที่เห็นเพียงรอยเท้าช้าง ย่อมไม่อาจด่วนสรุปได้ในทันทีว่าช้างตัวนั้นมีขนาดเท่าใด จนกว่าจะติดตามรอยเท้าและเห็นตัวช้างจริงๆ

เมื่อพระพุทธเจ้าทรงทราบการสนทนานั้น จึงทรงขยายความเรื่อง "รอยเท้าของตถาคต" ให้พราหมณ์ฟัง โดยทรงอธิบายว่าศรัทธาที่เกิดขึ้นจากการเห็นเพียงภายนอกนั้นยังไม่เพียงพอต่อการบรรลุถึงที่สุดแห่งความเชื่อมั่น แต่ต้องอาศัยการปฏิบัติผ่านมรรควิธีอันเป็นลำดับขั้น เพื่อพิสูจน์ความจริงแห่งพระธรรมดังนี้:

• การเริ่มจากศรัทธา: บุคคลผู้ได้ฟังธรรมแล้วเกิดความเลื่อมใส เห็นโทษของการครองเรือน จึงตัดสินใจออกบวช
• การสำรวมในศีล: ถือปฏิบัติในศีลอย่างเคร่งครัด ทั้งศีลเบื้องต้น ศีลระดับกลาง และการสำรวมอินทรีย์ไม่ให้กิเลสครอบงำ
• การฝึกสมาธิ: การเจริญสมาธิภาวนาจนบรรลุรูปฌานทั้ง 4 เพื่อชำระจิตให้บริสุทธิ์จากนิวรณ์
• การเจริญปัญญา: นำจิตที่ตั้งมั่นไปสู่ญาณทัศนะ ได้แก่ การระลึกชาติ การรู้จุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย และการทำอาสวกขยญาณ (ญาณที่ทำให้กิเลสสิ้นไป)

พระพุทธองค์ทรงสรุปว่า เมื่อศิษย์ผู้ปฏิบัติธรรมได้ประจักษ์แจ้งถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะกิเลส และรู้แจ้งในอริยสัจ 4 ด้วยตนเองในปัจจุบันชาติแล้ว เมื่อนั้นจึงชื่อว่าได้พบรอยเท้าที่แท้จริงของตถาคต และถึงความเชื่อมั่นอย่างสูงสุดว่า "พระพุทธเจ้าทรงเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระธรรมถูกตรัสไว้ดีแล้ว และพระสงฆ์สาวกเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว" เมื่อฟังจบ พราหมณ์ชาณุสโสณีเกิดความเลื่อมใสอย่างยิ่ง จึงแสดงตนเป็นอุบาสกผู้ถึงพระรัตนตรัยตลอดชีวิต