อานันทสูตร

ในอานันทสูตร (อังคุตตรนิกาย 3.32) พระอานนท์ได้ทูลถามพระพุทธเจ้าถึงความเป็นไปได้ในการบรรลุสมาธิภาวนาขั้นสูง ซึ่งเป็นภาวะที่ปราศจากความยึดมั่นถือมั่นทั้งในกายของตนและในนิมิตภายนอกทั้งปวง รวมถึงการไม่มีอนุสัยคือมานะ (ความถือตัว) หลงเหลืออยู่ ซึ่งพระพุทธองค์ได้ทรงยืนยันว่าสภาวะดังกล่าวสามารถเกิดขึ้นได้จริง และอธิบายถึงวิธีการเข้าถึงความหลุดพ้นนั้น

หัวใจสำคัญของคำสอนในพระสูตรนี้คือการทำความเข้าใจถึงนิพพานว่าเป็นสภาวะที่สันติและประณีต โดยพระพุทธองค์ทรงแนะแนวทางปฏิบัติเพื่อให้บรรลุความหลุดพ้นทางใจและทางปัญญา ดังนี้:

• การระงับสังขารทั้งปวง: การมองเห็นว่าการหยุดปรุงแต่งทางกาย วาจา และใจ คือความสงบสุขที่แท้จริง
• การสละคืนอุปธิ: การปล่อยวางเครื่องยึดเหนี่ยวทั้งหลายที่ทำให้เกิดความยึดมั่นถือมั่น
• การสิ้นไปแห่งตัณหา: การดับสนิทของความทะยานอยาก ซึ่งนำไปสู่ความคลายกำหนัดและการดับไม่เหลือ (นิพพาน)

เมื่อภิกษุพิจารณาเห็นความประณีตของการปล่อยวางในระดับนี้ จิตย่อมหลุดพ้นจากความยึดมั่นว่า “นี่เป็นเรา” (อหังการ) “นี่เป็นของเรา” (มมังการ) และไม่มีมานะคือความถือตัวในสิ่งใดๆ อีกต่อไป

พระพุทธองค์ทรงย้ำถึงสภาวะนี้ว่า เป็นการบรรลุถึงความสันติ ปราศจากความขุ่นมัว และไม่หวั่นไหวต่อสิ่งใดในโลก เปรียบดั่งผู้ที่หยั่งรู้ถึงความเป็นไปของโลกโดยรอบแล้วไม่ถูกสิ่งใดรบกวนได้อีก ผู้ที่บรรลุธรรมในระดับนี้ย่อมชื่อว่าได้ข้ามพ้นจากวัฏสงสาร คือความเกิดและความแก่ไปแล้วอย่างสิ้นเชิง