ปฐมภวสูตร

ในปฐมภวสูตร พระอานนท์ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคและกราบทูลถามถึงเรื่อง "ภพ" ว่าหมายถึงอะไร พระพุทธองค์จึงทรงอธิบายถึงที่มาของการดำรงอยู่และการเกิดใหม่ในภพภูมิต่างๆ

พระพุทธองค์ทรงเปรียบเทียบกลไกการเกิดภพไว้อย่างชัดเจน โดยเริ่มต้นด้วยการถามพระอานนท์ว่า หากไม่มีกรรมที่จะนำไปสู่การเกิดในกามภพแล้ว จะยังคงมีกามภพดำรงอยู่หรือไม่ พระอานนท์ทูลตอบว่า "ไม่เป็นเช่นนั้น พระเจ้าข้า" จากนั้นพระพุทธองค์จึงทรงอธิบายหลักการสำคัญที่ใช้ได้กับทุกภพภูมิว่า

• กรรม เป็นเสมือน นา (พื้นที่เพาะปลูก)
• วิญญาณ เป็นเสมือน พืช (เมล็ดพันธุ์)
• ตัณหา เป็นเสมือน เครื่องหล่อเลี้ยง (ความชุ่มชื้น)

โดยมีกระบวนการคือ วิญญาณ ของสัตว์ทั้งหลายที่ถูก อวิชชา (ความไม่รู้แจ้ง) ห่อหุ้ม และถูก ตัณหา (ความทะยานอยาก) ผูกพันไว้ ย่อมตั้งมั่นลงในภพภูมิใดภพภูมิหนึ่ง ซึ่งเป็นเหตุให้เกิด ปฏิสนธิ หรือการเกิดใหม่ในภพภูมิในอนาคต

หลักการเดียวกันนี้ถูกนำไปอธิบายใน รูปภพ (ภพที่มีรูปธรรม) และ อรูปภพ (ภพที่ไม่มีรูปธรรม) ด้วย โดยหากไม่มีกรรมที่จะนำไปสู่ภพเหล่านั้น ภพนั้นๆ ก็จะไม่เกิดขึ้น และการดำรงอยู่ในภพเหล่านั้นก็ล้วนเกิดจากกรรม วิญญาณ และตัณหา ผสานกับการห่อหุ้มของอวิชชาและการผูกพันด้วยตัณหา ทำให้วิญญาณตั้งมั่นและเกิดใหม่ในภพนั้นๆ ได้

ดังนั้น ภพ จึงหมายถึงภาวะของการดำรงอยู่หรือการเกิดใหม่ ซึ่งมีรากฐานมาจาก กรรม อันเป็นตัวกำหนดพื้นที่ วิญญาณเป็นเชื้อ และตัณหาเป็นเครื่องหล่อเลี้ยงที่ทำให้วิญญาณตั้งมั่นและเจริญเติบโตในภพภูมิต่างๆ โดยมีอวิชชาเป็นเงื่อนไขสำคัญที่ทำให้วงจรการเกิดภพดำเนินไปอย่างต่อเนื่อง