ทุติยนิทานสูตร

ทุติยนิทานสูตร (อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต) ว่าด้วยเรื่อง "ต้นเค้าแห่งกรรม" โดยพระพุทธองค์ทรงจำแนกเหตุปัจจัยที่ทำให้เกิดการกระทำหรือกรรมออกเป็น 2 ฝ่าย ฝ่ายละ 3 ประการ ซึ่งมีประเด็นสำคัญดังนี้

พระองค์ทรงชี้ให้เห็นว่า การเกิดกรรมนั้นมีต้นตอมาจาก "ความปรารถนา" หรือ "ความใคร่" ในอารมณ์ที่น่าใคร่และน่าปรารถนา ทั้งในอดีต อนาคต และปัจจุบัน ซึ่งกระบวนการเกิดกรรมมีลักษณะที่แตกต่างกันดังนี้:

• กระบวนการเกิดกรรมผ่านความยึดติด: เกิดจากการที่บุคคลนำเรื่องราวหรืออารมณ์ที่น่าใคร่มา "ตรึกนึกถึง" ในใจ เมื่อมีการพิจารณาซ้ำๆ ความโลภย่อมเกิดขึ้น ทำให้เกิดการยึดติดในสิ่งนั้นๆ พระพุทธองค์ทรงเรียกความใคร่ที่เกิดขึ้นในใจนี้ว่าเป็น "เครื่องผูกมัด" (สังโยชน์) ซึ่งเป็นเหตุให้ต้องสร้างกรรมต่อไปไม่สิ้นสุด
• กระบวนการระงับกรรมผ่านปัญญา: เกิดจากการที่บุคคลฝึกฝนการ "พิจารณาเห็นผลแห่งกรรม" ในภายหน้าตามความเป็นจริง เมื่อเข้าใจถึงโทษและความไม่เที่ยงแท้ของอารมณ์ที่น่าใคร่เหล่านั้น จิตย่อมเกิดความเบื่อหน่าย คลายความกำหนัด และรู้แจ้งด้วยปัญญาอันเห็นชอบ ส่งผลให้ความใคร่ไม่สามารถเกิดขึ้นได้อีก

โดยสรุป พระสูตรนี้สอนให้เห็นว่า "ใจ" เป็นจุดเริ่มต้นของกรรม หากปล่อยให้ใจวนเวียนอยู่กับความใคร่จนเกิดความยึดติด จะเป็นการสร้างพันธนาการที่ผูกมัดตนเองไว้กับวัฏสงสาร แต่หากใช้ "ปัญญา" พิจารณาให้เห็นโทษและผลที่ตามมา ย่อมทำให้จิตถอนออกจากความยึดติด นำไปสู่การหยุดยั้งการสร้างกรรมที่ไม่เป็นกุศลและเป็นหนทางแห่งความหลุดพ้นในที่สุด