มหาเวทัลลสูตร

มหาเวทัลลสูตร (มัชฌิมนิกาย มู.ป. ๑๒/๔๔๙/๔๘๘) เป็นการสนทนาธรรมอันลึกซึ้งระหว่างพระมหาโกฏฐิกะกับพระสารีบุตร ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี ซึ่งกล่าวถึงประเด็นธรรมต่างๆ ที่นำไปสู่ปัญญาและวิมุตติ

เริ่มต้นด้วยการอธิบายความหมายของ "ผู้มีปัญญาทราม" ว่าคือผู้ที่ไม่รู้ชัดในอริยสัจสี่ ได้แก่ ทุกข์ ทุกขสมุทัย ทุกขนิโรธ และทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ตรงกันข้ามกับ "ผู้มีปัญญา" คือผู้ที่รู้แจ้งในอริยสัจสี่เหล่านี้. พระสารีบุตรยังได้อธิบายถึง "วิญญาณ" ว่าคือธรรมชาติที่รู้แจ้งอารมณ์ต่างๆ เช่น สุข ทุกข์ หรืออทุกขมสุข.

สูตรนี้เน้นย้ำว่าปัญญากับวิญญาณเป็นธรรมที่เกาะเกี่ยวกัน ไม่แยกจากกัน สิ่งที่ปัญญารู้ชัด วิญญาณก็รู้แจ้ง และสิ่งที่วิญญาณรู้แจ้ง ปัญญาก็รู้ชัด แต่มีกิจต่างกันคือ ปัญญาควรเจริญ ส่วนวิญญาณควรกำหนดรู้. เช่นเดียวกับ เวทนา สัญญา และวิญญาณ ก็ปะปนกัน ไม่แยกจากกัน เพราะสิ่งที่รู้สึกก็คือสิ่งที่กำหนดหมาย และสิ่งที่กำหนดหมายก็คือสิ่งที่รู้แจ้ง.

นอกจากนี้ ยังมีการกล่าวถึงประโยชน์ของปัญญาว่าเพื่อรู้ยิ่ง กำหนดรู้ และละกิเลสได้ เหตุปัจจัยให้เกิดสัมมาทิฏฐิมี ๒ ประการ คือ การได้ฟังจากผู้อื่น และการมนสิการโดยแยบคาย. มหาเวทัลลสูตรยังได้กล่าวถึงภพ ๓ (กามภพ รูปภพ อรูปภพ) และองค์ฌาน ๕ ที่ละนิวรณ์ ๕ ได้ ตลอดจนการเข้าถึงเจโตวิมุติอันเป็นอทุกขมสุข โดยการบรรลุจตุตถฌาน. ท้ายที่สุด ท่านยังชี้ให้เห็นความต่างระหว่างผู้ตายกับภิกษุผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธว่า แม้กาย วาจา ใจจะสงบระงับเหมือนกัน แต่ภิกษุยังคงมีชีวิต ไออุ่น และอินทรีย์ผ่องใส.