อัสสาชานียสูตร

ในอัสสาชานียสูตร พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย โดยทรงเปรียบเทียบม้าอัสสชาไนยชั้นเลิศ ๓ ชนิด กับบุคคลอัสสชาไนยชั้นเลิศ ๓ ชนิด

พระองค์ตรัสว่า ม้าอัสสชาไนยชั้นเลิศ ๓ ประการนั้น ได้แก่ ม้าที่ เร็ว งาม และ สมส่วน

จากนั้นพระองค์ทรงอธิบายถึงบุคคลอัสสชาไนยชั้นเลิศ ๓ ประการ ซึ่งมีคุณสมบัติที่ เร็ว งาม และ สมส่วน เช่นกัน แต่มีความหมายลึกซึ้งในทางธรรม

• บุคคลที่ เร็ว คือ ภิกษุผู้ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติและปัญญาวิมุตติอันไม่เศร้าหมองได้ในปัจจุบันนี้เอง และอยู่ด้วยการทำให้แจ้งธรรมเหล่านั้นด้วยปัญญาอันยิ่ง เพราะสิ้นอาสวะแล้ว คุณสมบัตินี้แสดงถึงการบรรลุอรหัตผลและกำจัดกิเลสได้อย่างรวดเร็วในชาตินี้
• บุคคลที่ งาม คือ ภิกษุผู้เมื่อถูกถามปัญหาเกี่ยวกับพระธรรมวินัย ก็สามารถตอบได้โดยไม่ติดขัด คุณสมบัตินี้แสดงถึงความเชี่ยวชาญแตกฉานในพระธรรมและมีความสามารถในการแสดงธรรมได้อย่างคล่องแคล่ว
• บุคคลที่ สมส่วน คือ ภิกษุผู้ได้รับจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ซึ่งเป็นปัจจัยสี่ที่จำเป็นต่อการประพฤติพรหมจรรย์ คุณสมบัตินี้แสดงถึงการได้รับอุปถัมภ์ค้ำชูจากทายก ทำให้สามารถดำรงชีพและบำเพ็ญเพียรได้อย่างเหมาะสม

โดยสรุป พระสูตรนี้เน้นย้ำว่าบุคคลอัสสชาไนยชั้นเลิศ คือ ผู้ที่บรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ มีความแตกฉานในการแสดงธรรม และได้รับปัจจัยอันสมควรแก่การประพฤติพรหมจรรย์ เปรียบเสมือนม้าชั้นเลิศที่มีคุณสมบัติครบถ้วนสมบูรณ์