สมาธิภาวนาสูตร

สมาธิภาวนาสูตร (อังคุตตรนิกาย จตุกนิบาต) พระพุทธองค์ทรงแสดงหลักการ “ภาวนาสมาธิ 4 ประการ” เพื่อการพัฒนาสมาธิให้เจริญยิ่งขึ้น โดยจำแนกวัตถุประสงค์และวิธีการปฏิบัติที่แตกต่างกันออกไป เพื่อให้ผู้ปฏิบัติสามารถเลือกใช้พัฒนาตนเองได้อย่างถูกต้องตามจุดมุ่งหมาย ได้แก่:

• การเจริญสมาธิเพื่อความสุขในปัจจุบัน: คือการเข้าถึงรูปฌานทั้ง 4 (ปฐมฌาน ถึง จตุตถฌาน) ด้วยการสงัดจากกามและอกุศลธรรม ทำให้จิตสงบและตั้งมั่นอยู่ในความสุขอันประณีต
• การเจริญสมาธิเพื่อญาณทัสสนะ (ความรู้เห็น): คือการกำหนด “อาโลกสัญญา” (ความสำคัญในแสงสว่าง) โดยทำจิตให้สว่างไสว เสมือนกลางวันและกลางคืนต่อเนื่องกัน เพื่อให้เกิดความรู้แจ้งเห็นจริง
• การเจริญสมาธิเพื่อสติสัมปชัญญะ: คือการฝึกรู้เท่าทันสภาวะที่เกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไป ของ เวทนา สัญญา และวิตก ทำให้มีสติสัมปชัญญะสมบูรณ์ในทุกขณะที่จิตเคลื่อนไหว
• การเจริญสมาธิเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะกิเลส: คือการพิจารณา “อุปาทานขันธ์ 5” โดยเห็นความเกิดและความดับของรูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ ตามความเป็นจริง เพื่อให้จิตหลุดพ้นจากความยึดมั่นถือมั่น

พระพุทธองค์ทรงสรุปว่า ผู้ที่พัฒนาสมาธิด้วยวิธีการเหล่านี้ จะเป็นผู้ที่ “รู้แจ้งโลกทั้งปวง” ไม่หวั่นไหวไปกับสิ่งใดๆ มีจิตใจสงบ ปราศจากความขุ่นมัว และไม่มีความหวังในทางที่ผิด เป็นผู้ที่ “ข้ามพ้นชาติและชรา” ได้อย่างแท้จริง การฝึกสมาธิจึงไม่ใช่เพียงแค่การทำให้จิตสงบเท่านั้น แต่เป็นการใช้สมาธิเป็นฐานเพื่อสร้างปัญญา นำไปสู่การทำลายกิเลสให้สิ้นไปในที่สุด