อัฏฐกนาครสูตร

อัฏฐกนาครสูตร (มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ MN52) เป็นพระสูตรสำคัญที่พระอานนท์แสดงธรรมแก่ทสมคฤหบดี ชาวเมืองอัฏฐกะ ณ หมู่บ้านเวฬุวคามใกล้เมืองเวสาลี เนื้อหาหลักเริ่มต้นเมื่อทสมคฤหบดีสอบถามพระอานนท์ว่า มีธรรมเพียงอย่างเดียวที่พระพุทธองค์ทรงแสดงไว้ ซึ่งทำให้จิตที่ยังไม่หลุดพ้นหลุดพ้น อาสวะที่ยังไม่สิ้นสิ้นไป และบรรลุธรรมอันเกษมจากโยคะที่ยังไม่บรรลุหรือไม่

พระอานนท์ตอบว่ามี โดยแสดงธรรม ๑๑ ประการ หรือที่เรียกว่า "ประตูสู่อมตะ" ได้แก่ รูปฌาน ๔ (ปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌาน จตุตถฌาน), พรหมวิหาร ๔ (เมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา) และอรูปฌาน ๓ (อากาสานัญจายตนะ วิญญาณัญจายตนะ อากิญจัญญายตนะ)

ในแต่ละธรรมที่กล่าวมานั้น พระอานนท์อธิบายว่า ภิกษุเมื่อเข้าถึงฌานหรืออัปปมัญญาใดๆ แล้ว ย่อมพิจารณาเห็นว่า "ธรรมนี้เป็นสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งขึ้น เป็นสิ่งที่คิดปรุงแต่งขึ้น สิ่งใดที่ปัจจัยปรุงแต่งขึ้น สิ่งใดที่คิดปรุงแต่งขึ้น สิ่งนั้นไม่เที่ยง มีความดับไปเป็นธรรมดา" หากตั้งมั่นอยู่ในความเข้าใจนี้ ย่อมสามารถทำอาสวะให้สิ้นไป (บรรลุอรหัตตผล) ได้ แต่หากยังไม่สามารถทำอาสวะให้สิ้นไปได้ ก็จะละโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ได้ และจะไปบังเกิดเป็นโอปปาติกะในสุทธาวาสภูมิ บรรลุนิพพานในภพนั้น ไม่กลับมาจากโลกนั้นอีกต่อไป (เป็นพระอนาคามี)

เมื่อพระอานนท์แสดงธรรมจบ ทสมคฤหบดีมีความยินดีอย่างยิ่ง เปรียบเหมือนคนที่แสวงหาทางเข้าขุมทรัพย์เพียงประตูเดียว แต่กลับได้พบถึง ๑๑ ประตู ทสมคฤหบดีจึงได้ถวายจีวรและสร้างวิหารถวายพระอานนท์และคณะสงฆ์ เพื่อเป็นการบูชาธรรม