ขันธสูตร

ในขันธสูตร (An4.90) พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงจำแนกบุคคลประเภท "สมณะ" (นักบวชผู้สงบ) ออกเป็น 4 ประเภทตามระดับความสำเร็จในทางธรรมและการปฏิบัติ โดยเปรียบเทียบคุณลักษณะของนักบวชผ่านดอกบัวเพื่อให้เห็นภาพความละเอียดประณีตของการบรรลุธรรม ดังนี้:

• สมณะผู้เป็นเสมือนคนธรรพ์ (Confirmed Ascetic): คือผู้ที่ยังเป็น "เสขบุคคล" (ผู้ยังต้องศึกษา) ยังไม่บรรลุจุดหมายสูงสุดคือพระอรหันต์ แต่ใช้ชีวิตอยู่ด้วยความมุ่งมั่นและปรารถนาที่จะเข้าถึงความหลุดพ้นจากอาสวกิเลสอย่างสูงสุด
• สมณะผู้เป็นเสมือนดอกบัวขาว (White Lotus Ascetic): คือผู้ที่ปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐาน พิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปของอุปาทานขันธ์ 5 (รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ) แต่ยังไม่สามารถบรรลุถึง "วิโมกข์ 8" (ความหลุดพ้น 8 ประการ) ด้วยการทำสมาธิขั้นสูงได้โดยตรง
• สมณะผู้เป็นเสมือนดอกบัวชมพู (Pink Lotus Ascetic): คือผู้ที่มีการปฏิบัติวิปัสสนาพิจารณาความเกิดดับของขันธ์ 5 เช่นเดียวกับประเภทที่สอง แต่มีความพิเศษเพิ่มขึ้นคือ มีความชำนาญและสามารถเข้าถึงวิโมกข์ 8 ได้ด้วยตนเอง
• สมณะผู้เป็นยอดสมณะ (Delicate Ascetic of Ascetics): คือผู้ที่ประพฤติตนอย่างประณีตที่สุดในทุกด้าน โดยพระพุทธองค์ทรงยกพระองค์เองเป็นตัวอย่างของบุคคลประเภทนี้ ผู้ซึ่งดำรงตนอยู่ด้วยความมักน้อย สันโดษ และใช้ชีวิตอย่างสมถะที่สุด

หัวใจสำคัญของพระสูตรนี้คือการชี้ให้เห็นว่า การเป็นสมณะไม่ได้วัดกันเพียงแค่สถานะภายนอก แต่พิจารณาจากปัญญาที่รู้แจ้งในความไม่เที่ยงของขันธ์ 5 ควบคู่ไปกับความเชี่ยวชาญในการทำสมาธิภาวนา ซึ่งเป็นเครื่องมือสำคัญในการยกระดับจิตใจสู่ความเป็นผู้ประณีตและบรรลุถึงเป้าหมายสูงสุดในพระพุทธศาสนา