ปโตทสูตร

พระพุทธเจ้าทรงเปรียบเทียบการฝึกฝนบุคคลให้เข้าถึงธรรมะกับการฝึกม้าอาชาไนย โดยแบ่งม้าออกเป็น 4 ระดับตามความไวต่อการตอบสนองต่อปฏัก (แส้สำหรับฝึกม้า) และทรงนำมาเปรียบเทียบกับ บุคคล 4 ประเภท ที่มีความสามารถในการตื่นรู้ต่อความทุกข์และเข้าถึงความจริงอันสูงสุดได้แตกต่างกัน ดังนี้:

• ประเภทที่ 1 (ระดับเห็นเงาปฏัก): เป็นผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาด เพียงได้ยินข่าวความทุกข์หรือความตายของผู้อื่นในที่ห่างไกล ก็เกิดความสังเวชสลดใจ เกิดความเพียรในการปฏิบัติธรรมจนบรรลุธรรมได้โดยเร็ว
• ประเภทที่ 2 (ระดับขนถูกปฏัก): เป็นผู้ที่ต้องเห็นความตายหรือความทุกข์ของผู้อื่นด้วยตาตนเองในพื้นที่ใกล้ตัว จึงจะเกิดความตระหนักและเร่งทำความเพียรเพื่อเข้าถึงความจริง
• ประเภทที่ 3 (ระดับหนังถูกปฏัก): เป็นผู้ที่ต้องประสบกับความสูญเสียคนในครอบครัวหรือญาติมิตร จึงจะถูกกระตุ้นให้หันมาสนใจปฏิบัติธรรมอย่างจริงจังเพื่อออกจากทุกข์
• ประเภทที่ 4 (ระดับกระดูกถูกปฏัก): เป็นผู้ที่ต้องการ "บทเรียนราคาแพง" คือต้องเผชิญกับความทุกข์ทางกายที่รุนแรง อาการเจ็บป่วยหนัก หรือวิกฤตการณ์ที่คุกคามชีวิตตนเองโดยตรง ถึงจะยอมละวางความประมาทและมุ่งมั่นปฏิบัติเพื่อการบรรลุธรรม

คำสอนหลัก ของพระสูตรนี้คือการชี้ให้เห็นถึง ความไม่ประมาท มนุษย์แต่ละคนมีพื้นฐานทางสติปัญญาและความตระหนักรู้ที่ต่างกัน ความทุกข์เปรียบเสมือนปฏักที่คอยเตือนสติให้เราออกจากความหลงผิด การรอให้ความทุกข์มาถึงตัวอย่างแสนสาหัสจึงไม่ใช่ทางเลือกที่ดีที่สุด ผู้มีปัญญาควรเป็นดั่ง "ม้าอาชาไนยประเภทแรก" ที่เห็นเพียงเงาของความทุกข์ก็ตระหนักรู้ถึงสัจธรรม และเร่งสร้างกุศลธรรมให้ถึงพร้อมก่อนที่ภัยจะมาถึงตัว