อัตตานุวาทสูตร

ในอัตตานุวาทสูตร (อังคุตตรนิกาย จตุกนิบาต) พระพุทธเจ้าทรงแสดงหลักธรรมเรื่อง “ความกลัว 4 ประการ” ซึ่งเป็นเครื่องมือสำคัญในการขัดเกลาตนเองให้ละเว้นจากการทำชั่วและหันมาทำความดี เพื่อรักษาความบริสุทธิ์ของกาย วาจา และใจ ความกลัวเหล่านี้ไม่ใช่ความวิตกกังวลในทางอกุศล แต่เป็นความละอายและเกรงกลัวต่อบาป (หิริโอตตัปปะ) ที่ช่วยให้บุคคลตั้งมั่นอยู่ในศีลธรรมอันดีงาม

หัวข้อความกลัวทั้ง 4 ประการ ได้แก่:

• ความกลัวจากการตำหนิตนเอง (อัตตานุวาทภัย): เกิดจากการพิจารณาว่าหากเราทำชั่ว ย่อมเป็นผู้ตำหนิตนเองได้ในภายหลัง จึงงดเว้นจากการทำบาปเพื่อให้ตนเองบริสุทธิ์
• ความกลัวจากการที่ผู้อื่นตำหนิ (ปรารภทภัย): เกิดจากการพิจารณาว่าหากเราทำชั่ว ผู้อื่นย่อมติเตียนการกระทำนั้น จึงระมัดระวังตนเพื่อไม่ให้สังคมติเตียนได้
• ความกลัวจากอาญาของบ้านเมือง (ทัณฑภัย): เกิดจากการพิจารณาถึงโทษทัณฑ์ที่ผู้กระทำผิดกฎหมายได้รับในโลกนี้ ไม่ว่าจะเป็นการเฆี่ยนตี การจองจำ หรือการลงโทษประหารชีวิต ซึ่งเป็นอุทาหรณ์ให้ละเว้นจากการทำผิด
• ความกลัวจากการไปสู่ทุคติ (ทุคติภัย): เกิดจากการพิจารณาถึงกฎแห่งกรรมว่า การทำชั่วทางกาย วาจา ใจ จะส่งผลให้หลังสิ้นชีวิตต้องไปเกิดในอบายภูมิหรือนรก จึงตั้งใจสร้างกุศลกรรมแทน

บทสรุปของพระสูตรนี้คือ การใช้ความกลัวเป็นอุบายทางจิตเพื่อยับยั้งชั่งใจไม่ให้ทำชั่ว ผู้ที่มีความกลัวทั้ง 4 ประการนี้จะเป็นผู้ที่รู้จักยับยั้งตนเองจากอกุศลธรรม ส่งผลให้เป็นผู้ที่มีความประพฤติบริสุทธิ์ ปราศจากโทษ และเป็นการวางรากฐานชีวิตให้มั่นคงทั้งในปัจจุบันและอนาคต