ปฐมนานากรณสูตร

พระสูตรนี้ (ปฐมนานากรณสูตร - AN 4.123) แสดงให้เห็นถึงความแตกต่างระหว่าง "ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ" กับ "อริยสาวกผู้มีการสดับ" แม้ทั้งสองกลุ่มจะปฏิบัติสมถกรรมฐานจนบรรลุฌานสมาบัติเหมือนกัน แต่ผลลัพธ์สุดท้ายเมื่อละจากโลกนี้ไปนั้นแตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง โดยพระพุทธองค์ทรงจำแนกไว้เป็น 4 ระดับตามกำลังของฌานสมาบัติ ดังนี้:

• ฌานที่ 1 (ปฐมฌาน): เข้าถึงความสุขจากความสงัด ได้ไปเกิดเป็นพรหมในกลุ่ม พรหมปาริสัชชา (อายุ 1 กัป)
• ฌานที่ 2 (ทุติยฌาน): เข้าถึงความสุขจากสมาธิที่ไม่มีวิตกวิจาร ได้ไปเกิดเป็นพรหมในกลุ่ม อาภัสสรา (อายุ 2 กัป)
• ฌานที่ 3 (ตติยฌาน): เข้าถึงความสุขจากสติและอุเบกขา ได้ไปเกิดเป็นพรหมในกลุ่ม สุภกิณหา (อายุ 4 กัป)
• ฌานที่ 4 (จตุตถฌาน): เข้าถึงความสุขจากความบริสุทธิ์แห่งสติและอุเบกขา ได้ไปเกิดเป็นพรหมในกลุ่ม เวหัปผลา (อายุ 500 กัป)

หัวใจสำคัญของพระสูตรนี้คือ "ความแตกต่างในจุดหมายปลายทาง" เมื่อหมดอายุขัยในพรหมโลกนั้นๆ ปุถุชนผู้ยังละกิเลสไม่ได้ เมื่อเสวยสุขจนหมดบุญแล้ว ย่อมมีโอกาสพลัดหลงไปสู่อบายภูมิ (นรก กำเนิดเดรัจฉาน หรือเปรตวิสัย) ตามแรงแห่งกรรมที่ยังเหลืออยู่ ในขณะที่ อริยสาวก ผู้มีความเข้าใจในธรรม เมื่อเสวยสุขในพรหมโลกจนสิ้นอายุขัยแล้ว ด้วยพื้นฐานแห่งปัญญาและการสดับตรับฟังธรรมมาเป็นอย่างดี ท่านจะสามารถทำที่สุดแห่งทุกข์ บรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์และ "ปรินิพพาน" ในภพภูมินั้นทันที

สรุปได้ว่าฌานสมาบัติเพียงอย่างเดียวไม่สามารถรับประกันความปลอดภัยในสังสารวัฏได้ แต่หากมี "ความรู้ความเข้าใจในธรรม" (สัมมาทิฏฐิ) ร่วมด้วย ย่อมเป็นเครื่องมือสำคัญที่นำพาจิตวิญญาณให้หลุดพ้นจากวัฏสงสารอย่างแท้จริง