นิกกัฏฐสูตร

นิกกัฏฐสูตร (ว่าด้วยบุคคลผู้หลีกเร้น) พระพุทธองค์ทรงจำแนกประเภทบุคคลในโลกออกเป็น 4 จำพวก ตามลักษณะการ "หลีกเร้น" ทั้งทางกายและทางใจ ซึ่งเป็นหลักธรรมที่ช่วยให้พุทธศาสนิกชนสำรวจตนเองในการปฏิบัติธรรมและการดำเนินชีวิตประจำวัน โดยพระองค์ทรงแจกแจงไว้ดังนี้:

• หลีกเร้นทางกายแต่ไม่หลีกเร้นทางใจ: คือผู้ที่ปลีกตัวไปอยู่ในสถานที่สงบวิเวก เช่น ป่าหรือที่ห่างไกล แต่จิตใจยังคงครุ่นคิดถึงกามวิตก พยาบาทวิตก และวิหิงสาวิตก (ความคิดเบียดเบียน)
• หลีกเร้นทางใจแต่ไม่หลีกเร้นทางกาย: คือผู้ที่ไม่ได้ปลีกตัวไปอยู่ในสถานที่สงบ แต่สามารถฝึกฝนจิตใจให้คิดในทางกุศล มีความคิดในการออกจากกาม มีความเมตตา และมีความไม่เบียดเบียน
• ไม่หลีกเร้นทั้งทางกายและทางใจ: คือผู้ที่ไม่แสวงหาสถานที่สงบ และจิตใจยังคงวนเวียนอยู่กับความคิดอกุศลต่างๆ เป็นการดำเนินชีวิตที่ปราศจากการฝึกฝนทั้งภายนอกและภายใน
• หลีกเร้นทั้งทางกายและทางใจ: คือผู้ที่ปลีกตัวไปอยู่ในสถานที่สงบวิเวกและมีจิตใจที่สงบ ประณีต คิดในทางกุศลธรรมอยู่เสมอ ถือเป็นบุคคลที่เข้าถึงความหลีกเร้นได้อย่างสมบูรณ์

หัวใจสำคัญของพระสูตรนี้ คือการชี้ให้เห็นว่าความสงบที่แท้จริงไม่ได้เกิดจากการพาตัวเองไปอยู่ในสถานที่ห่างไกลเพียงอย่างเดียว แต่ต้องอาศัยการ "ฝึกจิต" ให้หลุดพ้นจากความคิดที่เป็นอกุศลควบคู่ไปด้วย แม้การอยู่ในสถานที่สงบ (การหลีกเร้นทางกาย) จะเป็นปัจจัยสนับสนุนที่ดี แต่หากปราศจากการคุมจิตให้เป็นกุศล (การหลีกเร้นทางใจ) ความสงบนั้นก็ยังไม่ถือว่าสมบูรณ์ ดังนั้น การพัฒนาตนให้ถึงพร้อมทั้งความสงบทางกายและจิตใจที่ตั้งมั่นในกุศลธรรม จึงเป็นเป้าหมายสูงสุดที่พระพุทธองค์ทรงสอนให้บุคคลพึงปฏิบัติเพื่อความเจริญในธรรม