วาทีสูตร

ใน วาทีสูตร (An4.140) พระพุทธเจ้าทรงจำแนกประเภทของ "ผู้พูด" (นักพูด) ออกเป็น 4 ประเภทตามความสามารถในการสื่อสารเนื้อหาและวิธีการเรียบเรียงถ้อยคำ โดยแบ่งตามความมีอยู่หรือความสิ้นไปของ "อรรถะ" (เนื้อหาสาระ) และ "พยัญชนะ" (ถ้อยคำหรือวิธีการพูด) ดังนี้

• ประเภทที่ 1: ผู้พูดที่เนื้อหาสาระหมดไป แต่ถ้อยคำยังคงเหลืออยู่ (พูดเก่งแต่ไร้แก่นสาร)
• ประเภทที่ 2: ผู้พูดที่ถ้อยคำหมดไป แต่เนื้อหาสาระยังคงเหลืออยู่ (มีสาระแต่เรียบเรียงไม่เป็น)
• ประเภทที่ 3: ผู้พูดที่หมดไปทั้งเนื้อหาสาระและถ้อยคำ (พูดไม่ได้ทั้งเนื้อหาและวิธีการ)
• ประเภทที่ 4: ผู้พูดที่ไม่หมดสิ้นทั้งเนื้อหาสาระและถ้อยคำ (เป็นเลิศทั้งความรู้และทักษะการสื่อสาร)

หัวใจสำคัญของพระสูตรนี้คือการเน้นย้ำถึง "ปฏิสัมภิทา 4" (การแตกฉานในความรู้ความเข้าใจ) ได้แก่ การแตกฉานในอรรถะ (ความหมาย), การแตกฉานในธรรมะ (เหตุผล), การแตกฉานในนิรุตติ (ภาษา), และการแตกฉานในปฏิภาณ (ไหวพริบ) พระพุทธองค์ทรงยืนยันว่าบุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้ง 4 นี้ จะไม่มีวันประสบปัญหาในการถ่ายทอดธรรมะ เพราะมีความเข้าใจที่ลึกซึ้งในเนื้อหาที่เป็นจริงและมีทักษะในการใช้ภาษาที่สละสลวยและเข้าถึงผู้ฟังได้อย่างไม่สิ้นสุด

บทสรุปของพระสูตรนี้จึงเป็นการชี้ให้เห็นว่า ความเป็น "ยอดนักพูด" ในทางธรรม ไม่ได้เกิดจากการพูดมากหรือใช้ถ้อยคำสวยงามเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากการเข้าถึง ความจริงอันประเสริฐ และมีความสามารถในการประยุกต์ใช้ถ้อยคำเพื่อสื่อสารความจริงนั้นให้ผู้อื่นเข้าใจได้อย่างแม่นยำและไร้ขีดจำกัด