ปริหานิสูตร

ปริหานิสูตร (พระสูตรว่าด้วยความเสื่อม) เป็นพระธรรมเทศนาที่พระสารีบุตรเถระแสดงแก่เหล่าภิกษุ เพื่อใช้เป็นหลักธรรมสำหรับตรวจสอบความก้าวหน้าหรือความถดถอยในการปฏิบัติธรรมของตนเอง โดยเน้นย้ำว่าผู้ปฏิบัติควรหมั่นพิจารณาภาวะภายในจิตใจอยู่เสมอ เพื่อให้ทราบว่ากุศลธรรมในตนกำลังเจริญงอกงามหรือกำลังเสื่อมถอยลง

หลักการตรวจสอบตนเองตามที่พระสารีบุตรได้แสดงไว้ แบ่งออกเป็น 2 ด้าน ดังนี้:

• เกณฑ์บ่งชี้ถึงความเสื่อม (ภาวะที่ควรระวัง): หากผู้ปฏิบัติพบว่าตนเองมีลักษณะเหล่านี้ ให้พึงรู้ว่ากุศลธรรมกำลังเสื่อมถอย ได้แก่
  • มีความโลภ (Greed) มากขึ้น
  • มีความโกรธ (Hate) มากขึ้น
  • มีความหลง (Delusion) มากขึ้น
  • ปัญญา (Wisdom eye) ไม่สามารถหยั่งลึกลงในสภาวธรรมที่ลึกซึ้งได้
• เกณฑ์บ่งชี้ถึงความไม่เสื่อม (ภาวะที่ควรส่งเสริม): หากผู้ปฏิบัติพบว่าตนเองมีลักษณะเหล่านี้ ให้พึงรู้ว่ากุศลธรรมกำลังเจริญงอกงาม ได้แก่
  • ความโลภ ความโกรธ และความหลง เบาบางลง
  • มีปัญญาที่เฉลียวฉลาด สามารถหยั่งลึกลงในสภาวธรรมที่ลึกซึ้งได้

โดยสรุป พระสูตรนี้เปรียบเสมือนกระจกเงาทางจิตวิญญาณที่ช่วยให้ผู้ปฏิบัติธรรมตั้งอยู่ในความไม่ประมาท หากพบว่ากิเลสทั้ง 3 ประการคือ โลภะ โทสะ โมหะ มีกำลังแรงขึ้น ต้องรีบแก้ไขและปรับปรุงการปฏิบัติของตนเอง ในทางกลับกัน หากพบว่ากิเลสเหล่านี้เบาบางลงและมีปัญญาเพิ่มพูนขึ้น ก็ถือเป็นสัญญาณที่ดีว่าการปฏิบัติธรรมกำลังดำเนินไปในทิศทางที่ถูกต้องและมั่นคงตามมรรคผลนิพพาน