ปริหานิสูตร

พระสูตรนี้ (ปริหานิสูตร AN 4.158) พระสารีบุตรเถระได้แสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย โดยเน้นย้ำถึงหลักการตรวจสอบตนเองเพื่อพิจารณาความเจริญหรือความเสื่อมในทางธรรม (กุศลธรรม) โดยแบ่งเกณฑ์ตัดสินออกเป็นสองสภาวะเพื่อให้ผู้ปฏิบัติได้นำไปใช้สำรวจจิตใจตนเองอย่างสม่ำเสมอ ดังนี้:

ลักษณะของความเสื่อม (ปริหานิ): หากภิกษุหรือภิกษุณีพบว่าตนเองมีสภาวะดังต่อไปนี้ ให้ตระหนักว่ากุศลธรรมของตนกำลังถดถอย ได้แก่:

• มีความโลภ (Greed) มาก
• มีความโกรธ (Hate) มาก
• มีความหลง (Delusion) มาก
• ขาดปัญญา (Wisdom eye) ที่จะหยั่งลึกเข้าถึงความจริงหรือธรรมะที่ลึกซึ้งได้

ลักษณะของความไม่เสื่อม (อปริหานิ): ในทางตรงกันข้าม หากผู้ปฏิบัติพบว่าตนเองมีพัฒนาการในทางที่ดีขึ้นตามลำดับ ดังต่อไปนี้ ย่อมถือได้ว่ากุศลธรรมไม่ได้เสื่อมถอยไป แต่กำลังเจริญก้าวหน้า ได้แก่:

• ความโลภลดน้อยลง
• ความโกรธลดน้อยลง
• ความหลงลดน้อยลง
• มีปัญญาที่สามารถหยั่งลึกเข้าถึงธรรมะที่ลึกซึ้งได้

หัวใจสำคัญของพระสูตรนี้คือการเน้นเรื่อง "การตรวจสอบตนเอง" (Self-Reflection) โดยใช้เครื่องมือวัดความก้าวหน้าทางจิตใจผ่านการละวางอกุศลมูลทั้ง 3 ประการ คือ โลภะ โทสะ และโมหะ พร้อมทั้งพัฒนาปัญญาให้แจ่มแจ้ง ซึ่งถือเป็นเกณฑ์มาตรฐานที่ชัดเจนสำหรับนักปฏิบัติธรรมในการประเมินสภาวะจิตของตนเอง เพื่อป้องกันความเสื่อมและส่งเสริมความเจริญงอกงามในพระศาสนาอย่างต่อเนื่อง