สสังขารสูตร

สังขารสูตร (AN 4.169) อธิบายถึงบุคคล 4 ประเภทในโลก ที่สามารถบรรลุถึงความดับสนิทแห่งกิเลส (นิพพาน) ได้ โดยแบ่งตามระดับความเข้มข้นของการใช้ความเพียรและกำลังของอินทรีย์ ดังนี้

• ผู้ดับกิเลสในปัจจุบันด้วยความเพียรมาก: คือผู้ที่ฝึกฝนโดยอาศัยวิปัสสนากรรมฐานเป็นหลัก เช่น การพิจารณาความไม่สวยงามของกาย ความน่ารังเกียจของอาหาร ความไม่น่ายินดีในโลกทั้งปวง ความไม่เที่ยงของสังขาร และมรณสติ เมื่อผู้นี้มีกำลังแห่งอินทรีย์ 5 (ศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญา) ที่แก่กล้า จึงสามารถบรรลุธรรมได้ทันทีในชาตินี้
• ผู้ดับกิเลสเมื่อแตกดับแห่งกายด้วยความเพียรมาก: เป็นผู้ที่ฝึกฝนด้วยวิธีการวิปัสสนาเช่นเดียวกับกลุ่มแรก แต่มีกำลังแห่งอินทรีย์ 5 ที่ยังอ่อนอยู่ ทำให้ไม่สามารถบรรลุธรรมได้ในทันที แต่จะบรรลุเมื่อถึงคราวละโลก
• ผู้ดับกิเลสในปัจจุบันโดยไม่ต้องใช้ความเพียรมาก: คือผู้ที่เน้นการฝึกฝนด้วยการทำสมาธิ (ฌาน 1-4) เป็นหลัก เมื่อผู้นี้มีกำลังแห่งอินทรีย์ 5 ที่แก่กล้า ก็จะสามารถบรรลุธรรมได้ทันทีในชาตินี้
• ผู้ดับกิเลสเมื่อแตกดับแห่งกายโดยไม่ต้องใช้ความเพียรมาก: คือผู้ที่ฝึกฝนด้วยการทำสมาธิเช่นเดียวกับกลุ่มที่สาม แต่มีกำลังแห่งอินทรีย์ 5 ที่อ่อนกว่า จึงทำให้บรรลุธรรมได้ในเวลาที่ละโลก

หัวใจสำคัญของพระสูตรนี้คือการเน้นย้ำถึง พละ 5 (ศรัทธา หิริ โอตตัปปะ วิริยะ ปัญญา) ซึ่งเป็นเครื่องมือสนับสนุนการปฏิบัติ และอินทรีย์ 5 ที่ทำหน้าที่เป็นตัวตัดสินความรวดเร็วในการบรรลุธรรม โดยแสดงให้เห็นว่าไม่ว่าจะเลือกใช้วิถีทางในการฝึกปฏิบัติแบบวิปัสสนานำหน้า หรือสมถะนำหน้า สิ่งสำคัญที่สุดคือการสร้างความสมดุลและความแก่กล้าของอินทรีย์ธรรม เพื่อนำไปสู่ความหลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวงในที่สุด