สสังขารสูตร

สสังขารสูตร (AN 4.169) กล่าวถึงบุคคล 4 ประเภทในโลก ซึ่งจำแนกตามความแตกต่างของการบรรลุธรรม (ความดับทุกข์/ปรินิพพาน) โดยอาศัยวิธีการคือ "การใช้ความพยายามพิเศษ" และ "กำลังของอินทรีย์" ที่แตกต่างกัน ดังนี้

• ประเภทที่ 1: บรรลุธรรมในปัจจุบันด้วยการใช้ความพยายามพิเศษ คือผู้ที่ปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐาน (พิจารณาความไม่สวยงาม อาหารปฏิกูล ความไม่น่าอภิรมย์ในโลก อนิจจสัญญา และมรณสัญญา) โดยมีพละ 5 (ศรัทธา หิริ โอตตัปปะ วิริยะ ปัญญา) เป็นพื้นฐาน และมีอินทรีย์ 5 (ศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญา) ที่แก่กล้า ทำให้บรรลุธรรมได้ในทันที
• ประเภทที่ 2: บรรลุธรรมเมื่อแตกกายทำลายขันธ์ด้วยการใช้ความพยายามพิเศษ คือผู้ที่ปฏิบัติกรรมฐานชุดเดียวกัน แต่มีอินทรีย์ 5 ที่อ่อนกว่า จึงไม่สามารถบรรลุได้ในขณะที่มีชีวิตอยู่ แต่จะบรรลุในวาระสุดท้าย
• ประเภทที่ 3: บรรลุธรรมในปัจจุบันโดยไม่ต้องใช้ความพยายามพิเศษ คือผู้ที่เข้าถึงรูปฌาน 4 จนเกิดความชำนาญ โดยมีพละ 5 เป็นพื้นฐาน และมีอินทรีย์ 5 ที่แก่กล้า จึงสามารถบรรลุธรรมได้อย่างรวดเร็วโดยไม่ต้องอาศัยการพิจารณาด้วยความพยายามมากเหมือนกลุ่มแรก
• ประเภทที่ 4: บรรลุธรรมเมื่อแตกกายทำลายขันธ์โดยไม่ต้องใช้ความพยายามพิเศษ คือผู้ที่เข้าถึงรูปฌาน 4 เช่นเดียวกัน แต่มีอินทรีย์ 5 ที่อ่อนกว่า จึงบรรลุธรรมได้ต่อเมื่อละจากอัตภาพนี้ไปแล้ว

ใจความสำคัญของพระสูตรนี้เน้นย้ำถึงความสำคัญของ "อินทรีย์ 5" ที่ต้องมีความสมดุลและแก่กล้า หากผู้ปฏิบัติมีอินทรีย์ที่เข้มแข็ง ย่อมบรรลุธรรมได้รวดเร็วในปัจจุบัน แต่หากอินทรีย์ยังอ่อนอยู่ การบรรลุก็จะล่าช้าออกไป โดยพระพุทธองค์ทรงจำแนกให้เห็นว่าไม่ว่าจะใช้ทางสายวิปัสสนา (การพิจารณา) หรือสายสมถะ (ฌานสมาธิ) ปัจจัยชี้วัดความรวดเร็วในการบรรลุธรรมคือความแก่กล้าของอินทรีย์นั่นเอง