เจตนาสูตร

เจตนาสูตร (Cetanā Sutta) ในอังคุตตรนิกาย เป็นพระสูตรที่แสดงถึงความสัมพันธ์ระหว่าง เจตนา การกระทำ และการเกิดทุกข์หรือสุข โดยมีใจความสำคัญว่า ตราบใดที่ยังมีกาย วาจา และใจ ตราบนั้นการปรุงแต่งเจตนาให้เกิดการกระทำย่อมนำมาซึ่งความทุกข์หรือสุขแก่ตนเอง ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับ อวิชชา (ความไม่รู้) เป็นปัจจัยสำคัญ เมื่อใดที่อวิชชาดับสิ้นไปโดยไม่เหลือ กาย วาจา และใจ ก็จะไม่เป็นเหตุให้เกิดทุกข์หรือสุขในลักษณะเดิมอีกต่อไป เพราะฐานที่ตั้งแห่งการเกิดทุกข์นั้นได้ถูกทำลายลงแล้ว

พระพุทธองค์ทรงจำแนก ประเภทของการจุติ (การเกิด/ตาย) ออกเป็น 4 ลักษณะตามอิทธิพลของเจตนา ดังนี้:

• จุติด้วยอำนาจเจตนาของตนเองแต่เพียงฝ่ายเดียว
• จุติด้วยอำนาจเจตนาของผู้อื่นแต่เพียงฝ่ายเดียว
• จุติด้วยอำนาจเจตนาของทั้งตนเองและผู้อื่น
• จุติโดยไม่มีเจตนาของตนเองหรือผู้อื่นมาเกี่ยวข้อง (ได้แก่ พระอริยบุคคลผู้เข้าถึง เนวสัญญานาสัญญายตนะ)

ในประเด็นเรื่องผู้ที่จุติจากภพภูมิเนวสัญญานาสัญญายตนะ พระพุทธองค์ทรงอธิบายความแตกต่างระหว่างผู้ที่ต้อง กลับมาเกิดอีก (อนาคามีบุคคล/ผู้ยังละสังโยชน์เบื้องต่ำไม่ได้) กับผู้ที่ ไม่กลับมาเกิดอีก (อนาคามีบุคคลผู้ละสังโยชน์เบื้องต่ำได้แล้ว) โดยปัจจัยสำคัญไม่ได้อยู่ที่สมาธิเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่การละ สังโยชน์เบื้องต่ำ (Lower Fetters) ได้หรือไม่ หากผู้ที่ยังละไม่ได้แม้จะเข้าถึงฌานสมาบัติชั้นสูงสุดก็ยังต้องเวียนว่ายตายเกิด แต่หากละสังโยชน์ได้แล้ว การดำรงอยู่ในฌานนั้นจะเป็นหนทางนำไปสู่การเป็นพระอนาคามีผู้ไม่ต้องกลับมาสู่โลกนี้อีก สรุปได้ว่า เจตนา คือตัวกำหนดวิบาก แต่ วิชชา คือเครื่องมือในการดับเจตนาที่ประกอบด้วยอวิชชา อันเป็นหนทางสู่ความสิ้นทุกข์อย่างถาวร