จูฬราหุโลวาทสูตร

พระสูตรจูฬราหุโลวาทสูตร (MN61) เป็นพระสูตรที่พระพุทธเจ้าประทานโอวาทแก่พระราหุล ณ อัมพปาลีวัน เมืองราชคฤห์ โดยใช้การเปรียบเทียบที่เรียบง่ายแต่ลึกซึ้ง เพื่อสอนหลักปฏิบัติในการเจริญสมณธรรมและการพิจารณาการกระทำของตน

เบื้องต้น พระพุทธเจ้าทรงสอนเรื่อง การพูดโกหกโดยไม่ละอาย โดยใช้การเปรียบเทียบกับน้ำในขันที่เหลือน้อย ถูกเททิ้ง ขันที่คว่ำ และขันที่ว่างเปล่า เพื่อแสดงให้เห็นว่าผู้ที่ไม่ละอายในการพูดโกหก ย่อมมีสมณธรรมเหลือน้อย ถูกทอดทิ้ง คว่ำไป และว่างเปล่าจากคุณความดี เช่นเดียวกับช้างหลวงที่เมื่อออกศึกแล้วไม่รักษางวง (อวัยวะสำคัญที่สุด) ย่อมหมายถึงการมอบชีวิตแล้วพร้อมจะทำทุกสิ่ง ผู้ที่ไม่ละอายที่จะกล่าวคำเท็จก็เช่นกัน ย่อม ไม่เหลือความละอายที่จะกระทำความชั่วใดๆ พระองค์จึงทรงสอนให้พระราหุลฝึกตนว่า “เราจะไม่พูดเท็จ แม้เพียงเพื่อหัวเราะเล่น”

จากนั้น พระพุทธเจ้าทรงถามถึงประโยชน์ของกระจกว่า “กระจกมีไว้เพื่ออะไร?” พระราหุลตอบว่า “มีไว้เพื่อส่องดูเงา” พระพุทธเจ้าจึงทรงเปรียบเทียบว่า กรรมทั้งหลายอันได้แก่ กายกรรม วจีกรรม และมโนกรรม ก็ควรพิจารณาแล้วพิจารณาอีกก่อนจึงลงมือทำ หลักการพิจารณานี้ครอบคลุม ๓ ระยะของการกระทำ:

• ก่อนลงมือทำ: ให้พิจารณาว่าการกระทำนั้นจะเบียดเบียนตนเอง ผู้อื่น หรือทั้งสองฝ่ายหรือไม่ เป็นอกุศล มีทุกข์เป็นผลหรือไม่ หากเป็นเช่นนั้น ไม่ควรทำ หากไม่เป็นเช่นนั้น เป็นกุศล มีสุขเป็นผล ควรทำ
• ขณะกำลังทำ: ให้พิจารณาเช่นเดียวกัน หากพบว่าเป็นอกุศลและมีผลเป็นทุกข์ ควรงดเว้น หากเป็นกุศลและมีผลเป็นสุข ควรทำต่อไป
• หลังจากทำไปแล้ว: ให้พิจารณาเช่นเดียวกัน หากพบว่าเป็นอกุศลและมีผลเป็นทุกข์ สำหรับกายกรรมและวจีกรรม ควรรีบสารภาพ เปิดเผย และสำรวมระวังไม่ให้ทำอีกในอนาคต ส่วนมโนกรรม ควรเกิดความสยดสยอง ขยะแขยง รังเกียจ และสำรวมระวัง หากเป็นกุศลและมีผลเป็นสุข ควรเกิดความปีติยินดีและเพียรฝึกฝนในกุศลธรรมต่อไป

พระพุทธเจ้าทรงย้ำว่า พระสมณพราหมณ์ทั้งในอดีต ปัจจุบัน และอนาคต ล้วนแต่ชำระกาย วาจา และใจให้บริสุทธิ์ ด้วยการพิจารณาแล้วพิจารณาอีก ฉะนั้น พระราหุลก็ควรฝึกตนเช่นเดียวกัน