เปมสูตร

เปมสูตร (AN 4.200) ว่าด้วยเรื่อง "ความรัก" (เปมะ) แสดงให้เห็นถึงที่มาของอารมณ์ความรู้สึกอันเป็นเหตุให้เกิดความยึดติดและความขัดแย้งในสังคม ซึ่งเกิดจากการที่บุคคลมีใจเอนเอียงไปตามความรักและความเกลียดชัง พระพุทธองค์ทรงอธิบายว่า อารมณ์เหล่านี้ไม่ได้เกิดขึ้นลอยๆ แต่เกิดจากปฏิกิริยาระหว่าง "เรา" กับ "ผู้อื่น" ผ่านบุคคลที่เรารักหรือเกลียดชัง ดังนี้:

• ความรักเกิดจากความรัก: เมื่อคนอื่นรักในสิ่งเดียวกับที่เรารัก เราย่อมเกิดความรัก (ความเห็นอกเห็นใจ) ต่อคนนั้น
• ความเกลียดเกิดจากความรัก: เมื่อคนอื่นเกลียดในสิ่งเดียวกับที่เรารัก เราย่อมเกิดความเกลียดชังต่อคนนั้น
• ความรักเกิดจากความเกลียด: เมื่อคนอื่นเกลียดในสิ่งเดียวกับที่เราเกลียด เราย่อมเกิดความรักต่อคนนั้น
• ความเกลียดเกิดจากความเกลียด: เมื่อคนอื่นรักในสิ่งเดียวกับที่เราเกลียด เราย่อมเกิดความเกลียดชังต่อคนนั้น

พระพุทธองค์ทรงชี้ทางออกจากการถูกอารมณ์เหล่านี้ครอบงำ โดยเริ่มจากการเข้าถึงสมาธิ เพื่อระงับอารมณ์ชั่วคราว และการบรรลุวิมุตติ (ความหลุดพ้น) ด้วยปัญญาอันชอบ เพื่อตัดวงจรของกิเลสให้หมดสิ้นไปไม่ให้เกิดขึ้นได้อีกในอนาคต

พระสูตรยังได้ให้ข้อปฏิบัติเพื่อไม่ให้ตกเป็นทาสของกิเลส คือการไม่ "ดึงเข้ามา" (ไม่ยึดติดในขันธ์ 5 ว่าเป็นตน), ไม่ "ผลักออก" (ไม่โต้ตอบด้วยความโกรธเมื่อถูกเบียดเบียน), ไม่ "ฟุ้งซ่าน" (ไม่สร้างตัวตน "กูคือ...") และไม่ "ลุกโพลง/เผาไหม้" (ไม่ยึดถือว่าสิ่งนี้เป็นของฉันเพราะเหตุปัจจัยนั้นๆ) ผู้ที่ละมานะหรือความถือตัวว่า "ฉันมี" (I am) ได้อย่างเด็ดขาด ผู้นั้นย่อมไม่ถูกเผาไหม้ด้วยกิเลสและถึงซึ่งความสงบเย็นอย่างแท้จริง