ปุณณมสูตร

ปุณณมสูตร (สังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค สังยุตที่ ๒๒ สังยุตเกี่ยวกับขันธ์) เป็นพระสูตรสำคัญที่พระพุทธองค์ทรงแสดงธรรมเรื่องอุปาทานขันธ์ ๕ และการละคลายความยึดมั่นถือมั่น เพื่อนำไปสู่การพ้นทุกข์. พระสูตรนี้เกิดขึ้นในคืนวันเพ็ญ พระผู้มีพระภาคประทับอยู่กลางแจ้งพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์จำนวนมาก ณ บุพพาราม เขตพระนครสาวัตถี.

มีภิกษุรูปหนึ่งได้กราบทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า อุปาทานขันธ์ ๕ ได้แก่ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ใช่หรือไม่. พระพุทธองค์ทรงยืนยันว่าใช่ และทรงอธิบายเพิ่มเติมว่า อุปาทานขันธ์ ๕ คือ ขันธ์อันเป็นที่ตั้งแห่งความยึดมั่น. สิ่งที่ทำให้เกิดการยึดมั่นหรืออุปาทานนั้น ไม่ใช่อุปาทานขันธ์โดยตรง แต่คือ "ฉันทราคะ" (ความพอใจและความกำหนัด) ในอุปาทานขันธ์ทั้ง ๕ เหล่านั้น. กล่าวคือ ความกำหนัดพอใจในรูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ นั่นแหละคือตัวอุปาทาน.

พระองค์ยังทรงชี้ให้เห็นถึงความไม่เที่ยง เป็นทุกข์ และเป็นอนัตตาของขันธ์ ๕ โดยเน้นย้ำว่า สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จึงไม่ควรเห็นสิ่งนั้นว่าเป็นของเรา เป็นเรา หรือเป็นตัวตนของเรา. เมื่อภิกษุพิจารณาเห็นขันธ์ ๕ ด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงว่า "นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่ตัวตนของเรา" จะนำไปสู่ความหน่าย ความคลายกำหนัด และการหลุดพ้นจากอาสวะ.

ปุณณมสูตรจึงเป็นหลักฐานสำคัญที่แสดงให้เห็นถึงการสอนเรื่องไตรลักษณ์ (อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา) โดยเฉพาะอนัตตาในขันธ์ ๕ ซึ่งเป็นทางนำไปสู่การดับทุกข์และบรรลุอรหัตตผล.