อภิญญาสูตร

ในอภิญญาสูตร (อังคุตตรนิกาย จตุกนิบาต) พระพุทธเจ้าทรงแสดงธรรมเกี่ยวกับหลักการปฏิบัติ 4 ประการที่เกี่ยวข้องกับอภิญญา (ความรู้ยิ่ง) โดยแบ่งภารกิจในการปฏิบัติธรรมออกเป็น 4 หมวด เพื่อให้พุทธบริษัทนำไปปฏิบัติให้ถูกต้องตามหน้าที่ต่ออริยสัจ 4 ดังนี้:

• สิ่งที่ควรกำหนดรู้ด้วยความรู้ยิ่ง: ได้แก่ อุปาทานขันธ์ 5 (รูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ) ซึ่งเป็นตัวทุกข์ที่ต้องทำความเข้าใจตามความเป็นจริง
• สิ่งที่ควรละด้วยความรู้ยิ่ง: ได้แก่ อวิชชา (ความไม่รู้) และ ภวตัณหา (ความทะยานอยากในภพ) ซึ่งเป็นต้นเหตุแห่งการเวียนว่ายตายเกิด
• สิ่งที่ควรเจริญด้วยความรู้ยิ่ง: ได้แก่ สมถะ (ความสงบแห่งจิต) และ วิปัสสนา (ปัญญาที่เห็นแจ้ง) ซึ่งเป็นธรรมเครื่องอบรมจิตและปัญญาให้แก่กล้า
• สิ่งที่ควรทำให้แจ้งด้วยความรู้ยิ่ง: ได้แก่ วิชชา (ความรู้แจ้ง) และ วิมุตติ (ความหลุดพ้น) ซึ่งเป็นจุดหมายสูงสุดของการปฏิบัติ

หัวใจสำคัญของพระสูตรนี้คือการเน้นย้ำว่า การปฏิบัติธรรมมิใช่การทำไปโดยไร้ทิศทาง แต่ต้องจำแนกหน้าที่ต่อธรรมะแต่ละประเภทให้ชัดเจน คือ การทำความเข้าใจในตัวทุกข์ การละสมุทัย (เหตุแห่งทุกข์) การบำเพ็ญมรรค (สมถะและวิปัสสนา) เพื่อบรรลุถึงผลคือวิมุตติธรรม ซึ่งเป็นการสรุปแนวทางแห่งการหลุดพ้นให้เป็นระเบียบและเข้าใจง่าย เพื่อให้นักปฏิบัติสามารถประเมินผลการปฏิบัติของตนเองได้อย่างเป็นระบบและแม่นยำตามหลักอริยสัจธรรม