สมณมุณฑิกสูตร

สมณมุณฑิกสูตร (มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ MN 78) กล่าวถึงเหตุการณ์เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน นครสาวัตถี ครั้งนั้น ช่างไม้ชื่อปัญจกังคะ ได้เดินทางไปเข้าเฝ้าพระพุทธองค์ แต่เห็นว่ายังเช้าเกินไป พระพุทธองค์ประทับในที่สงัด จึงไปที่อารามของพระนางมัลลิกาเทวี ซึ่งเป็นที่พำนักของอุคคาหมานปริพาชกบุตรของนางสมณมุณฑิกา พร้อมด้วยบริษัทปริพาชกจำนวนมาก ที่กำลังสนทนาเรื่องโลกียะต่างๆ ด้วยเสียงอื้ออึง

เมื่ออุคคาหมานปริพาชกเห็นช่างไม้ปัญจกังคะมา จึงให้บริษัทของตนเงียบเสียงลง จากนั้นปัญจกังคะได้ถามถึงทิฏฐิของอุคคาหมานะว่า สมณะผู้ที่นับว่าเป็นผู้สมบูรณ์ที่สุดนั้นมีคุณสมบัติอย่างไร อุคคาหมานะตอบว่า ผู้ที่ไม่ทำชั่ว ไม่พูดชั่ว ไม่คิดชั่ว และไม่เลี้ยงชีพด้วยทางที่ผิด คือสมณะผู้ถึงความสำเร็จสูงสุด

ช่างไม้ปัญจกังคะได้นำเรื่องนี้ไปกราบทูลถามพระผู้มีพระภาค พระพุทธองค์ทรงวิจารณ์ทิฏฐิของอุคคาหมานะว่า หากเป็นเช่นนั้นจริง เด็กอ่อนที่ยังนอนหงายอยู่ ไม่ขยับกาย ไม่พูดจา ไม่มีความคิดชั่ว และยังไม่ได้ประกอบอาชีพใดๆ ก็นับเป็นสมณะผู้ประเสริฐที่สุดแล้ว ซึ่งแสดงให้เห็นถึงความไม่สมบูรณ์ของทิฏฐินั้น

จากนั้น พระพุทธองค์ได้ทรงแสดงธรรมว่า การเป็นสมณะผู้สมบูรณ์อย่างแท้จริงนั้น ไม่ใช่เพียงแค่การงดเว้นจากความชั่วภายนอกเท่านั้น แต่ต้องประกอบด้วยการเข้าใจและปฏิบัติเพื่อละความดำริอกุศล กรรมอกุศล และอาชีพที่ผิด โดยการสร้างฉันทะ ความเพียรพยายาม เพื่อไม่ให้บาปอกุศลที่ยังไม่เกิดเกิดขึ้น เพื่อละบาปอกุศลที่เกิดขึ้นแล้ว เพื่อให้กุศลที่ยังไม่เกิดเกิดขึ้น และเพื่อรักษา พัฒนา กุศลที่เกิดขึ้นแล้วให้เจริญยิ่งขึ้นไป การละสิ่งเหล่านี้เกิดขึ้นได้จากการละทุจริตทางกาย วาจา ใจ และการประกอบสัมมาอาชีวะ ซึ่งมีต้นกำเนิดมาจากจิตที่ปราศจากความโลภ โกรธ หลง

พระพุทธองค์ทรงสรุปว่า บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๑๐ ประการ (อเสขธรรม) ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ สัมมาญาณะ และสัมมาวิมุตติ คือ สมณะผู้มีกุศลสมบูรณ์ เป็นผู้บรรลุธรรมชั้นสูงที่ไม่มีใครจะรบกวนได้ ช่างไม้ปัญจกังคะมีความยินดีและชื่นชมในพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค.