ปฐมธัมมวิหารีสูตร

ปฐมธัมมวิหารีสูตร (ว่าด้วยผู้มีธรรมเป็นเครื่องอยู่) เป็นพระสูตรที่พระพุทธองค์ทรงจำแนกความแตกต่างระหว่างผู้ที่หมกมุ่นอยู่กับปริยัติเพียงอย่างเดียว กับผู้ที่เป็น "ธัมมวิหารี" หรือผู้ที่อยู่ด้วยธรรมอย่างแท้จริง โดยทรงชี้ให้เห็นว่าการศึกษาหลักธรรมนั้นเป็นเพียงก้าวแรก แต่หากขาดการลงมือปฏิบัติเพื่อความสงบทางใจ ย่อมไม่ถือว่าเป็นผู้ดำเนินชีวิตตามหลักธรรมที่สมบูรณ์

พระพุทธองค์ทรงเปรียบเทียบภิกษุ 4 ประเภทที่ไม่จัดว่าเป็นผู้มีธรรมเป็นเครื่องอยู่ (เนื่องจากละเลยการเจริญสมาธิภาวนา) ได้แก่:

• ผู้เรียนมาก (Bahussuta): ทรงจำพระพุทธพจน์ได้แม่นยำ แต่ใช้เวลาหมกมุ่นกับการศึกษาจนละเลยการปลีกวิเวก
• ผู้แสดงธรรมมาก (Dhammakathika): มุ่งเน้นการเทศนาสั่งสอนผู้อื่น จนไม่มีเวลาฝึกฝนจิตใจตนเอง
• ผู้สาธยายมาก (Sajjhayaka): จดจ่ออยู่กับการท่องบ่นพระธรรมจนลืมการปฏิบัติบูชา
• ผู้ตรึกตรองมาก (Vitakkika): ใช้เวลาไปกับการคิดวิเคราะห์หลักธรรมทางความคิด แต่ไม่ได้ลงมือทำเพื่อความสงบภายใน

ในทางตรงกันข้าม "ธัมมวิหารี" คือผู้ที่ศึกษาและเรียนรู้ธรรมะตามสมควร แต่หัวใจสำคัญคือ การไม่ทอดทิ้งการปลีกวิเวกและการหมั่นทำความสงบให้เกิดขึ้นภายในใจ พระพุทธองค์ทรงย้ำเตือนด้วยความเมตตาว่า ความรู้ในปริยัตินั้นเปรียบเสมือนเครื่องมือ แต่การปฏิบัติเพื่อเข้าถึงสมาธิภาวนาคือเป้าหมายสูงสุด

ท้ายที่สุด พระองค์ทรงกระตุ้นเตือนภิกษุให้ใช้ประโยชน์จากเสนาสนะอันสงบเงียบ เช่น โคนไม้ หรือเรือนว่าง เพื่อเร่งบำเพ็ญสมณธรรม (เจริญฌานสมาบัติ) โดยทรงกำชับว่า "อย่าได้ประมาท เพื่อที่จะไม่ต้องมาเสียใจในภายหลัง" ซึ่งถือเป็นโอวาทชิ้นสำคัญที่เน้นย้ำว่า การปฏิบัติธรรมที่แท้จริงต้องควบคู่ไปกับการฝึกฝนจิตใจให้ถึงความสงบ ไม่ใช่เพียงการสะสมความรู้ทางวิชาการเท่านั้น