ปฐมธัมมวิหารีสูตร

ปฐมธัมมวิหารีสูตร ว่าด้วยคุณลักษณะของผู้ที่ได้ชื่อว่าเป็น "ผู้มีความอยู่ด้วยธรรม" (ธัมมวิหารี) โดยพระพุทธองค์ทรงจำแนกความแตกต่างระหว่างผู้ที่มุ่งเน้นเพียงปริยัติธรรมกับการปฏิบัติธรรมอย่างชัดเจน เพื่อเป็นแนวทางให้ภิกษุผู้ปรารถนาความหลุดพ้นได้สำรวจตนเอง

พระพุทธองค์ทรงระบุถึงบุคคล 4 ประเภทที่มักเข้าใจผิดว่าตนเองเป็นผู้ปฏิบัติธรรม แต่ในความเป็นจริงยังห่างไกลจากการบรรลุเป้าหมายสูงสุด เนื่องจากละเลยการฝึกฝนจิต ได้แก่:

• ผู้เรียนมาก: มุ่งแต่การท่องจำพระสูตรและคัมภีร์ต่างๆ จนเกินพอดี
• ผู้แสดงมาก: มุ่งเน้นแต่การสอนธรรมะแก่ผู้อื่นอย่างละเอียด
• ผู้สาธยายมาก: มุ่งเน้นแต่การสวดหรือท่องบ่นธรรมะที่เรียนมา
• ผู้ตรึกมาก: มุ่งเน้นแต่การคิดทบทวนและวิเคราะห์ธรรมด้วยความคิด

หัวใจสำคัญของพระสูตรนี้คือ "การไม่ละทิ้งการปลีกวิเวก" และ "ความมุ่งมั่นในการทำจิตให้สงบ" (เจโตสมถะ) ผู้ที่ได้ชื่อว่า "ผู้มีความอยู่ด้วยธรรม" อย่างแท้จริงนั้น แม้จะเป็นผู้ทรงจำพระสูตรและคัมภีร์มาอย่างดี แต่จะไม่หมกมุ่นอยู่กับการศึกษาหรือเผยแผ่จนเสียเวลาปฏิบัติหลักธรรม โดยจะให้ความสำคัญสูงสุดกับการฝึกฝนสมาธิภาวนาและการรักษาจิตใจให้ตั้งมั่นอยู่ภายใน

ท้ายที่สุด พระพุทธองค์ทรงย้ำเตือนด้วยความเมตตาว่า ให้ภิกษุใช้สถานที่อันเหมาะสม เช่น โคนไม้หรือเรือนว่าง ในการบำเพ็ญสมณธรรม (เจริญฌาน) โดยไม่ประมาท เพื่อที่จะได้ไม่เกิดความเดือดร้อนใจในภายหลัง นี่คือคำสอนอันเป็นธรรมเนียมปฏิบัติของพระศาสดาผู้มีความปรารถนาดีต่อศิษย์ทั้งหลายให้ถึงซึ่งความหลุดพ้นจากทุกข์อย่างแท้จริง