สมณสุขุมาลสูตร

สมณสุขุมาลสูตร (สูตรว่าด้วยสมณะผู้ละเอียดอ่อน) พระพุทธองค์ทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายเพื่ออธิบายคุณสมบัติของผู้ที่ได้ชื่อว่าเป็น "สมณะผู้ละเอียดอ่อน" (สุขุมาลสมณะ) ซึ่งหมายถึงผู้ที่มีความเป็นอยู่อย่างประณีตทั้งทางกายและทางจิตใจ โดยทรงชี้ให้เห็นว่าผู้ที่ประกอบด้วยธรรม 5 ประการ ย่อมชื่อว่าเป็นสมณะผู้ละเอียดอ่อนอย่างแท้จริง ดังนี้:

• การบริโภคด้วยการรับนิมนต์: มักใช้สอยปัจจัย 4 (จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานเภสัช) เฉพาะที่ได้รับนิมนต์หรือปวารณาไว้เท่านั้น ไม่แสวงหาด้วยความอยากหรือการร้องขอโดยไม่จำเป็น
• การอยู่ร่วมกันอย่างเกื้อกูล: มีความสัมพันธ์อันดีกับเพื่อนพรหมจารี ได้รับการปฏิบัติด้วยกาย วาจา และใจที่น่าพอใจ และตนเองก็มักหยิบยื่นสิ่งที่เป็นประโยชน์และน่าพอใจให้แก่ผู้อื่นเสมอ
• ความเป็นผู้มีสุขภาพดี: มีร่างกายที่สมบูรณ์แข็งแรง ไม่ค่อยเบียดเบียนด้วยอาพาธที่เกิดจากธาตุไม่สมดุลหรือเหตุปัจจัยภายนอกต่าง ๆ
• ความชำนาญในฌาน: สามารถเข้าถึงรูปฌาน 4 ซึ่งเป็นธรรมเครื่องอยู่ที่เป็นสุขในปัจจุบันได้โดยง่ายตามความปรารถนา
• ความหลุดพ้นจากกิเลส: มีปัญญาเห็นแจ้งจนสามารถทำให้อาสวะกิเลสสิ้นไป บรรลุเจโตวิมุตติและปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้ด้วยตนเองในปัจจุบัน

ในตอนท้ายของพระสูตร พระพุทธองค์ทรงสรุปว่า หากจะมีใครสักคนที่จะได้รับคำนิยามว่าเป็น "สมณะผู้ละเอียดอ่อน" อย่างสมบูรณ์แบบที่สุด ย่อมหมายถึงพระองค์เอง เนื่องจากพระองค์ทรงเพียบพร้อมด้วยคุณสมบัติทั้ง 5 ประการนี้อย่างบริบูรณ์ ทั้งในด้านการดำรงชีพ การปฏิสัมพันธ์กับหมู่คณะ สุขภาพกาย และความสำเร็จสูงสุดในทางจิตวิญญาณ พระธรรมเทศนานี้จึงแสดงให้เห็นว่าความละเอียดอ่อนในพุทธศาสนาไม่ใช่การอยู่สุขสบายทางวัตถุ แต่คือความประณีตของชีวิตที่ตั้งมั่นอยู่บนความสะอาด บริสุทธิ์ และความหลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวง