เนสัชชิกสูตร

เนสัชชิกสูตร (หรือเนสัชชิกังคสูตร) ปรากฏในอังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต ว่าด้วยเรื่องของบุคคลผู้ถือการนั่งเป็นวัตรหรือผู้ที่ไม่ยอมนอน ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกบุคคลประเภท "เนสัชชิก" (ผู้ถือการนั่ง) ออกเป็น 5 ประเภท ตามระดับความบริสุทธิ์และจุดประสงค์ของการปฏิบัติ เพื่อให้พุทธบริษัทได้เข้าใจถึงเป้าหมายที่แท้จริงของการบำเพ็ญตบะนี้

พระพุทธองค์ทรงแสดงประเภทของเนสัชชิกไว้ดังนี้:

• ความเขลา (Stupidity): ผู้ที่ทำไปเพราะความไม่รู้ ไม่เข้าใจหลักการที่แท้จริงของการปฏิบัติ
• ความปรารถนาลามก (Corrupt wishes): ผู้ที่แสร้งทำเพื่อต้องการลาภสักการะหรือให้ผู้อื่นยกย่องสรรเสริญ
• ความวิปลาส (Madness): ผู้ที่ทำไปด้วยจิตไม่ปกติหรือขาดสติสัมปชัญญะ
• เพราะเป็นสิ่งที่พระพุทธเจ้าสรรเสริญ (Praised by the Buddhas): ผู้ที่ทำด้วยความเคารพในแนวทางที่พระอริยเจ้าทั้งหลายทรงยกย่องว่าเป็นวัตรปฏิบัติอันเกื้อกูลต่อความบริสุทธิ์
• เพื่อความเป็นผู้มีความปรารถนาน้อย (Few wishes): ผู้ที่ทำด้วยเจตนาเพื่อขัดเกลาความโลภ ลดภาระในการแสวงหา และฝึกฝนความสันโดษอย่างแท้จริง

ใจความสำคัญของพระสูตรนี้คือการชี้ให้เห็นว่า "รูปแบบ" ของการปฏิบัติ (เช่น การนั่งไม่นอน) ไม่ได้เป็นตัวการันตีถึงความบรรลุธรรมเสมอไป หากปฏิบัติด้วยความหลง ลาภสักการะ ย่อมเป็นการทรมานตนเปล่า แต่หากปฏิบัติโดยอาศัย ปัญญา มีสติสัมปชัญญะเป็นที่ตั้ง เพื่อความขัดเกลากิเลสและเพื่อความสงบแห่งจิต การถือเนสัชชิกจึงจะเป็นไปเพื่อประโยชน์อย่างแท้จริง การฝึกฝนตนเองในทางพุทธศาสนาจึงต้องอาศัย สัมมาทิฏฐิ (ความเห็นชอบ) เป็นพื้นฐานสำคัญที่สุด มิฉะนั้นจะกลายเป็นเพียงการสร้างภาระทางกายโดยไร้ผลทางจิตวิญญาณ