วินิพันธสูตร

วินิพันธสูตร (หรือ อโยคกิเลสสูตร) ในอังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต พระพุทธเจ้าทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย ณ คิมพิลคาม เพื่อชี้ให้เห็นถึง "เครื่องผูกจิต 5 ประการ" (เจโตขิละ) ซึ่งเป็นอุปสรรคสำคัญที่ขวางกั้นไม่ให้จิตของผู้ปฏิบัติธรรมน้อมไปสู่ความเพียรในการละกิเลสและการบรรลุธรรม หากภิกษุรูปใดยังติดอยู่ในเครื่องผูกเหล่านี้ จิตย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งมั่น และไม่น้อมไปเพื่อความเพียรเผากิเลส

เครื่องผูกจิต 5 ประการที่เป็นเหตุให้จิตขาดความมุ่งมั่น มีดังนี้:

• ความไม่ปราศจากความกำหนัดในกาม: ยังมีความพอใจ ความใคร่ ความรัก และความทะยานอยากในกามคุณทั้ง 5 ทำให้จิตไม่ตั้งมั่นในความเพียร
• ความไม่ปราศจากความกำหนัดในกายของตน: ยังยึดติดหลงใหลในร่างกายตนเอง ทำให้ไม่สามารถปล่อยวางเพื่อมุ่งสู่การหลุดพ้น
• ความไม่ปราศจากความกำหนัดในรูป: ยังมีความยึดติดในรูปลักษณ์ภายนอกหรือวัตถุภายนอก ทำให้จิตพะวงอยู่กับสิ่งเหล่านั้น
• การทำตามใจปากและตามใจกิเลสทางกาย: การกินอิ่มเกินพอดีแล้วมัวเมาในความสุขจากการนอนหลับพักผ่อนมากเกินไป ทำให้เกิดความเกียจคร้านและขาดสติ
• การประพฤติพรหมจรรย์ด้วยความปรารถนาในความเป็นเทพ: การปฏิบัติธรรมโดยหวังผลเพื่อไปเกิดในภพภูมิของเทพ (เทพนิกายใดนิกายหนึ่ง) แทนที่จะมุ่งเน้นการทำลายกิเลสให้สิ้นไป ทำให้จิตไม่น้อมไปเพื่อความเพียรที่ถูกต้อง

บทสรุปและคำสอนหลัก: พระสูตรนี้สอนให้ผู้ปฏิบัติธรรมตระหนักว่า การบรรลุธรรมนั้นต้องการความเพียรที่ต่อเนื่องและมุ่งมั่น (ความกระตือรือร้น) หากจิตยังถูกผูกมัดด้วยความเพลิดเพลินทางโลก การมัวเมาในกาม การยึดติดในตัวตน หรือแม้แต่การปฏิบัติธรรมเพื่อมุ่งหวังภพชาติที่ดีขึ้น แทนที่จะมุ่งเพื่อ นิพพาน จิตย่อมไม่อาจหลุดพ้นจากวัฏสงสารได้ การรู้เท่าทันและละทิ้งเครื่องผูกจิตทั้ง 5 นี้ จึงเป็นหัวใจสำคัญที่จะทำให้จิตของผู้ปฏิบัติมีความพร้อมและมีกำลังเพียงพอในการเข้าถึงมรรคผลและวิมุตติความหลุดพ้นอย่างแท้จริง