มหากัจจานสูตร

ในมหากัจจานสูตร พระมหากัจจานเถระได้กล่าวชื่นชมพระสัมมาสัมพุทธเจ้าว่าเป็นผู้มีปรีชาญาณอย่างยิ่ง ที่ทรงค้นพบ "ช่องทางท่ามกลางที่คุมขัง" ซึ่งเปรียบเสมือนกุศโลบายในการฝึกจิตให้พ้นจากความทุกข์ ด้วยหลักธรรมที่เรียกว่า อนุสสติ 6 ประการ อันเป็นแนวทางเพื่อความบริสุทธิ์ของเหล่าสัตว์ เพื่อข้ามพ้นความโศกเศร้า และเพื่อบรรลุถึงพระนิพพาน

เมื่ออริยสาวกได้ระลึกถึงหลักธรรมทั้ง 6 ประการนี้ จิตจะตั้งมั่น ปราศจากความโลภ ความโกรธ และความหลง มีสภาวะจิตที่กว้างขวางดุจห้วงอากาศ ไม่มีเวร ไม่มีพยาบาท โดยมีหัวข้อการระลึก ดังนี้:

• พุทธานุสสติ: ระลึกถึงพระคุณของพระพุทธเจ้า
• ธัมมานุสสติ: ระลึกถึงคุณของพระธรรมที่เป็นสัจธรรมและปฏิบัติได้จริง
• สังฆานุสสติ: ระลึกถึงคุณของพระสงฆ์ผู้ปฏิบัติดีปฏิบัติชอบ
• สีลานุสสติ: ระลึกถึงศีลของตนที่บริสุทธิ์ สะอาด ไม่ด่างพร้อย
• จาคานุสสติ: ระลึกถึงการให้ทานและการมีจิตใจที่เสียสละขจัดความตระหนี่
• เทวตานุสสติ: ระลึกถึงคุณธรรม (ศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา) ที่ทำให้เหล่าเทพเจ้าไปสู่สุคติ และเปรียบเทียบว่าตนเองก็มีคุณธรรมเช่นนั้นเช่นกัน

หัวใจสำคัญของพระสูตรนี้คือ การใช้การระลึกถึงคุณงามความดีเป็นเครื่องมือในการยกระดับจิตใจ ให้หลุดพ้นจากกิเลสเครื่องเศร้าหมองชั่วคราว ทำให้จิตใจเบาสบายและมั่นคง การเจริญอนุสสติเหล่านี้จึงถือเป็นแนวทางปฏิบัติที่สำคัญที่จะนำพาผู้ปฏิบัติให้ก้าวพ้นจากภาวะอันคับแคบของโลกียะ สู่ความหลุดพ้นและการดับทุกข์อย่างแท้จริง