ทารุกขันธสูตร

ทารุกขันธสูตร (พระสูตรว่าด้วยท่อนไม้) เป็นพระสูตรที่พระสารีบุตรเถระแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย ณ เขาคิชฌกูฏ ใกล้กรุงราชคฤห์ โดยใช้เหตุการณ์ที่พระองค์และคณะภิกษุได้พบเห็นท่อนไม้ขนาดใหญ่เป็นอุบายธรรมในการสอนเรื่อง อิทธิวิธญาณ หรือความสามารถในการแสดงฤทธิ์ด้วยอำนาจของจิตที่อบรมมาดีแล้ว

หัวใจสำคัญของพระสูตรนี้คือการอธิบายว่า ภิกษุผู้มีฤทธิ์และชำนาญทางจิต สามารถใช้ ธาตุกัมมัฏฐาน ในการ "อธิษฐาน" หรือกำหนดจิตเปลี่ยนสภาวะของวัตถุภายนอกให้เป็นไปตามที่ตนปรารถนาได้ โดยอาศัยพื้นฐานของธาตุที่มีอยู่จริงในสิ่งนั้นๆ มาเป็นฐานในการกำหนดจิต ซึ่งสามารถจำแนกการกำหนดได้เป็น 6 ลักษณะ ดังนี้:

• ปฐวีธาตุ: กำหนดท่อนไม้ให้เป็นเพียงแผ่นดิน
• อาโปธาตุ: กำหนดท่อนไม้ให้เป็นเพียงน้ำ
• เตโชธาตุ: กำหนดท่อนไม้ให้เป็นเพียงไฟ
• วาโยธาตุ: กำหนดท่อนไม้ให้เป็นเพียงลม
• สุภนิมิต: กำหนดท่อนไม้ให้เป็นสิ่งที่สวยงาม
• อสุภนิมิต: กำหนดท่อนไม้ให้เป็นสิ่งที่น่าเกลียด

บทสรุปของพระสูตรนี้เน้นย้ำถึง อำนาจแห่งการอบรมจิต ว่าสภาวะของสิ่งต่างๆ ในโลกนี้ไม่ได้คงที่ตายตัว แต่ขึ้นอยู่กับการกำหนดของจิตที่ทรงพลังและมีสมาธิเป็นบาทฐาน การที่ภิกษุสามารถมองเห็นท่อนไม้เป็นธาตุต่างๆ หรือเป็นสิ่งที่สวยงาม/น่าเกลียดได้นั้น เพราะธรรมชาติของสิ่งเหล่านั้นมีธาตุหรือสภาวะนั้นๆ แฝงอยู่อย่างละเอียดอยู่แล้ว จึงเป็นเครื่องเตือนใจให้เห็นถึงความไม่เที่ยงและอำนาจของจิตในการน้อมไปเพื่อความหลุดพ้นจากมายาของวัตถุทั้งปวง