หัตถิสารีปุตตสูตร

หัตถิสารีปุตตสูตร เป็นพระสูตรที่แสดงถึงความสำคัญของ การรักษาความสันโดษและการไม่คลุกคลี แม้ผู้ปฏิบัติจะบรรลุสมาธิชั้นสูงถึงระดับฌานสี่หรือเจโตสมาธิที่ไม่มีนิมิต หากขาดความระมัดระวังในการคบหาสมาคมและปล่อยใจให้ฟุ้งซ่านไปกับการคลุกคลีกับหมู่คณะ ก็ย่อมเสื่อมจากคุณธรรมและกลับไปสู่เพศฆราวาสได้ ดังกรณีของพระจิตตะ หัตถิสารีบุตร ผู้ซึ่งได้ฌานสมาบัติ แต่ภายหลังกลับสึกออกไปเพราะการคลุกคลีใกล้ชิดกับบุคคลภายนอกจนกิเลสครอบงำใจ

พระมหาโกฏฐิตะได้แสดงธรรมผ่านอุปมาอุปไมยเพื่อเตือนสติว่า ความสงบหรือสมาธิที่ได้มานั้นไม่ใช่สิ่งถาวร หากปราศจากการรักษาที่เหมาะสม เปรียบเสมือน:

• วัวที่หิวโซ: แม้จะถูกผูกไว้แต่หากมีโอกาสก็ย่อมกลับไปกินพืชผลอีก
• ถนนที่ฝุ่นหายไปเพราะฝน: เมื่อแดดออกหรือมีคนเหยียบย่ำ ฝุ่นก็ย่อมกลับมาปรากฏใหม่
• สระน้ำที่หอยและกรวดจมหาย: เมื่อน้ำลดหรือมีสิ่งรบกวน สิ่งเหล่านั้นก็กลับมาเห็นได้อีก
• ผู้ที่อิ่มจากอาหารมื้ออร่อย: เมื่อความหิวใหม่มาเยือน ก็ย่อมต้องการอาหารอีก
• ทะเลสาบที่ไร้คลื่น: ย่อมถูกพายุพัดให้เกิดคลื่นได้เสมอ
• เสียงจิ้งหรีดที่เงียบหายไปเพราะเสียงกองทัพ: เมื่อกองทัพจากไป เสียงจิ้งหรีดก็ย่อมกลับมาดังใหม่

คำสอนหลักของพระสูตรนี้คือ: การบรรลุสมาธิไม่ใช่เครื่องรับประกันว่าบุคคลนั้นจะพ้นจากกิเลสอย่างถาวรหากยังประมาท การคลุกคลี (สังคณิกะ) เป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้จิตหวั่นไหวและเสื่อมถอย อย่างไรก็ตาม ในตอนท้ายของพระสูตร เมื่อพระจิตตะได้สึกออกไปแล้ว ท่านยังคงระลึกถึงเนกขัมมะและกลับมาอุปสมบทอีกครั้ง จนสามารถปฏิบัติธรรมด้วยความพากเพียรและบรรลุเป็น พระอรหันต์ ในที่สุด ซึ่งแสดงให้เห็นว่าแม้จะพลาดพลั้ง แต่การกลับตัวและมุ่งมั่นในทางที่ถูกต้องก็ยังนำไปสู่ความสำเร็จสูงสุดในพระพุทธศาสนาได้