มัชเฌสูตร

พระสูตรนี้กล่าวถึงการสนทนาธรรมของเหล่าพระภิกษุอาวุโส ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เกี่ยวกับคำสอนของพระพุทธเจ้าใน "มัชเฌสูตร" (จากปารายนวรรค) ที่ว่าด้วยเรื่องการรู้ "ที่สุดสองข้าง" การไม่ติดอยู่ใน "ท่ามกลาง" และการหลุดพ้นจาก "นางช่างเย็บ" โดยเหล่าภิกษุได้นำเสนอทัศนะที่แตกต่างกันในการตีความคำเหล่านี้ตามแนวทางของตน อาทิ เรื่องของผัสสะ, กาลเวลา, เวทนา, นามรูป และอายตนะ 6 ซึ่งพระพุทธเจ้าได้ทรงสรุปและยืนยันว่าคำอธิบายของภิกษุเหล่านั้นล้วนมีความถูกต้องในแง่มุมของการปฏิบัติ แต่ทรงเลือกยกประเด็นเรื่อง "ผัสสะ" ขึ้นเป็นหลักในการอธิบายความหมายที่ชัดเจนที่สุด

ใจความสำคัญของพระสูตรนี้สรุปได้ดังนี้:

• ที่สุดข้างหนึ่ง: คือ ผัสสะ (การกระทบ) ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของความรับรู้ทางอายตนะ
• ที่สุดอีกข้างหนึ่ง: คือ ความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ (สมุทัย) ซึ่งเป็นปัจจัยให้เกิดการปรุงแต่ง
• ท่ามกลาง: คือ ความดับแห่งผัสสะ (นิโรธ) ซึ่งเป็นสภาวะที่ปัญญาควรเข้าไปรู้แจ้ง ไม่ใช่เพียงการติดอยู่ในสมมติบัญญัติของกาลเวลาหรือนามรูป
• นางช่างเย็บ: คือ ตัณหา (ความทะยานอยาก) ผู้เปรียบเสมือนช่างเย็บที่ทำหน้าที่ถักทอสรรพสัตว์ให้วนเวียนไปสู่ภพชาติต่างๆ อย่างไม่จบสิ้น

พระพุทธองค์ทรงสอนว่า การที่ภิกษุจะดับทุกข์ได้ในปัจจุบันนั้น ต้องอาศัยการ "รู้แจ้ง" ในสภาวะดังกล่าวอย่างถึงที่สุด เมื่อเข้าใจแล้วว่าตัณหาคือเหตุแห่งการเวียนว่ายตายเกิด และปฏิบัติเพื่อเข้าถึงความดับแห่งผัสสะด้วยวิปัสสนาปัญญา ภิกษุนั้นย่อมชื่อว่าเป็น "มหาบุรุษ" ผู้หลุดพ้นจากพันธนาการของนางช่างเย็บ และสามารถทำลายกองทุกข์ให้สิ้นไปได้ในชีวิตนี้โดยไม่ต้องรอภพชาติหน้า