สมาธิสูตร

พระสูตรนี้ (อังคุตตรนิกาย 6.70) แสดงให้เห็นถึงความสำคัญอย่างยิ่งยวดของ "สมาธิ" (Immersion) ที่มีความสงบ ประณีต และเป็นหนึ่งเดียว ซึ่งถือเป็นฐานรากที่ขาดไม่ได้ในการพัฒนาจิตให้ก้าวข้ามขีดจำกัดของมนุษย์ทั่วไป หากปราศจากสมาธิระดับนี้ ย่อมเป็นไปไม่ได้เลยที่ภิกษุจะสามารถบรรลุถึงญาณทัศนะหรือความสามารถพิเศษทางจิตใจได้

หัวใจสำคัญของพระสูตรคือการระบุว่า การจะบรรลุ "อภิญญา" และ "อาสวักขยญาณ" (ญาณหยั่งรู้ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะกิเลส) นั้น ต้องอาศัยสมาธิที่ตั้งมั่นเป็นเครื่องมือสำคัญ โดยจำแนกความสามารถที่เกิดขึ้นจากสมาธิไว้ดังนี้:

• อิทธิวิธะ: การแสดงฤทธิ์ต่าง ๆ เช่น การเนรมิตกาย การเดินทะลุกำแพง การดำดิน หรือการเหาะเหินเดินอากาศ
• ทิพพโสต: ตาทิพย์หรือหูทิพย์ ที่สามารถได้ยินเสียงทั้งของมนุษย์และเทวดา ทั้งที่อยู่ใกล้และไกล
• เจโตปริยญาณ: การรู้วาระจิตของผู้อื่น ว่ามีกิเลสหรือหลุดพ้นแล้วอย่างไร
• บุพเพนิวาสานุสติญาณ: การระลึกชาติหนหลังได้อย่างละเอียด
• จุตูปปาตญาณ: ตาทิพย์ที่สามารถเห็นการเวียนว่ายตายเกิดของสัตว์โลกไปตามกรรม
• อาสวักขยญาณ: การทำให้แจ้งซึ่งความหลุดพ้นจากกิเลสด้วยปัญญาอันยิ่งของตนเองในปัจจุบัน

สรุปโดยรวมคือ พระพุทธองค์ทรงเน้นย้ำว่า "สมาธิที่สงบและเป็นหนึ่งเดียว" เป็นเงื่อนไขบังคับและเป็นปัจจัยหลักในการชำระจิตให้บริสุทธิ์ หากไม่มีสมาธิ สิ่งเหล่านี้ย่อมไม่สามารถเกิดขึ้นได้ แต่เมื่อมีสมาธิเป็นฐานแล้ว ความสามารถเหนือธรรมชาติและการบรรลุธรรมชั้นสูงก็เป็นสิ่งที่ "เป็นไปได้และสามารถเกิดขึ้นได้จริง" สำหรับผู้ปฏิบัติที่มุ่งมั่น