ทุติยตัชฌานสูตร

ทุติยตัชฌานสูตร (อังคุตตรนิกาย ฉักกนิบาต) เป็นพระสูตรที่ว่าด้วยเงื่อนไขสำคัญในการเข้าถึงและดำรงอยู่ใน ปฐมฌาน โดยพระพุทธองค์ทรงย้ำเตือนภิกษุทั้งหลายถึงสภาวะธรรมที่เป็นอุปสรรคและเป็นปัจจัยเกื้อหนุนต่อการทำสมาธิระดับฌาน ซึ่งหากผู้ปฏิบัติยังไม่สามารถละอกุศลธรรมเหล่านี้ได้ ย่อมไม่สามารถบรรลุปฐมฌานได้เลย

ใจความสำคัญของพระสูตรนี้ระบุถึง อกุศลธรรม 6 ประการ ที่เปรียบเสมือนเครื่องกั้นขวางความสงบของจิต ซึ่งหากภิกษุยังละไม่ได้ ย่อมเป็นผู้ไม่ควร (ไม่สามารถ) ในการเข้าถึงและพักอยู่ด้วยปฐมฌาน แต่ในทางกลับกัน หากภิกษุสามารถละธรรม 6 ประการนี้ได้ ย่อมเป็นผู้ควร (สามารถ) ในการบรรลุและดำรงอยู่ในปฐมฌานได้อย่างราบรื่น โดยธรรม 6 ประการที่ต้องละ ได้แก่:

• กามวิตก: ความตรึกในกาม
• พยาบาทวิตก: ความตรึกในทางพยาบาท
• วิหิงสาวิตก: ความตรึกในทางเบียดเบียน
• กามสัญญา: ความหมายรู้ในกาม
• พยาบาทสัญญา: ความหมายรู้ในทางพยาบาท
• วิหิงสาสัญญา: ความหมายรู้ในทางเบียดเบียน

คำสอนหลักของพระสูตรนี้คือการชี้ให้เห็นว่า การจะเข้าถึงสมาธิระดับลึกนั้น มิใช่เพียงการนั่งหลับตา แต่ต้องอาศัยการกำจัดความคิด (วิตก) และความจำได้หมายรู้ (สัญญา) ที่เป็นไปในทางกาม การปองร้าย และการเบียดเบียนเสียก่อน เพราะอกุศลธรรมเหล่านี้เป็นตัวการที่ทำให้จิตฟุ้งซ่านและขาดความสงบระงับ เมื่อผู้นั้นละธรรมเหล่านี้ได้ด้วยการฝึกฝนวิปัสสนากรรมฐานและมีสติรู้เท่าทัน จิตย่อมมีความพร้อมและน้อมไปเพื่อความสงบอันเป็นที่ตั้งแห่งปฐมฌานตามหลักแห่งการปฏิบัติในพระพุทธศาสนา