ปฐมตัชฌานสูตร

ในปฐมตัชฌานสูตร (AN 6.73) พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงธรรมว่าด้วยเงื่อนไขสำคัญในการเข้าถึงและดำรงอยู่ในปฐมฌาน (First Absorption) ซึ่งเป็นสภาวะทางจิตที่ละเอียดและตั้งมั่น โดยพระองค์ได้ชี้ให้เห็นว่า การจะเข้าถึงสภาวะนี้ได้นั้น จำเป็นต้องละอกุศลธรรมและเครื่องกั้นทางจิตที่เรียกว่า นิวรณ์ 5 ร่วมกับความเข้าใจในโทษของกามอย่างถ่องแท้ หากบุคคลใดยังไม่สามารถขจัดธรรมทั้ง 6 ประการนี้ได้ ย่อมไม่สามารถก้าวเข้าสู่ปฐมฌานได้สำเร็จ

ธรรม 6 ประการที่ต้องละเพื่อการเข้าถึงปฐมฌาน ได้แก่:

• กามฉันทะ (ความพอใจในกาม)
• พยาบาท (ความปองร้าย)
• ถีนมิทธะ (ความหดหู่และง่วงเหงา)
• อุทธัจจกุกกุจจะ (ความฟุ้งซ่านและรำคาญใจ)
• วิจิกิจฉา (ความลังเลสงสัย)
• การขาดปัญญา ในการเห็นโทษของกามตามความเป็นจริง

พระองค์ทรงย้ำว่า การละนิวรณ์ทั้ง 5 เป็นเพียงส่วนหนึ่งของการเตรียมจิตให้พร้อม แต่หัวใจสำคัญอีกประการคือ การใช้ปัญญาชอบ (Right Wisdom) เพื่อพิจารณาให้เห็นถึงโทษของกามอย่างแจ่มแจ้ง เมื่อจิตสามารถขจัดนิวรณ์ทั้ง 5 และมองเห็นความไม่เที่ยงหรือโทษของความยินดีในกามคุณได้อย่างชัดเจนแล้ว จิตจึงจะมีความสงบเพียงพอที่จะบรรลุและเข้าถึงปฐมฌานได้ ดังนั้น คำสอนนี้จึงเป็นหลักปฏิบัติที่เน้นการทำงานร่วมกันระหว่าง สมถะ (การละนิวรณ์) และ วิปัสสนา (การใช้ปัญญาเห็นโทษของกาม) เพื่อยกระดับจิตใจให้สูงขึ้นไปสู่สภาวะแห่งสมาธิอันเป็นบาทฐานสำคัญของการวิปัสสนาในระดับที่สูงขึ้นต่อไป