จตุตถอภัพพัฏฐานสูตร

จตุตถอภัพพัฏฐานสูตร (อภัพพฐานสูตรที่ 4) ในอังคุตตรนิกาย ฉักกนิบาต เป็นพระสูตรที่ว่าด้วยเรื่อง "ฐานะที่ไม่ควรจะเป็น" หรือสิ่งที่บุคคลผู้มีสัมมาทิฏฐิจะไม่กระทำ ซึ่งเน้นย้ำถึงการเข้าใจในกฎแห่งเหตุและผล (ปฏิจจสมุปบาท) อย่างถูกต้อง โดยพระพุทธองค์ทรงแสดงธรรมว่า ผู้ที่ถึงพร้อมด้วยสัมมาทิฏฐิ (บุคคลผู้มีความเห็นชอบ) ย่อมไม่ยึดถือทิฏฐิผิดๆ เกี่ยวกับสุขและทุกข์ที่เกิดขึ้น ดังนี้:

• ความเห็นว่าสุขและทุกข์เกิดจากตนเอง (อัตตกตทิฏฐิ)
• ความเห็นว่าสุขและทุกข์เกิดจากผู้อื่นบันดาล (ปรกตทิฏฐิ)
• ความเห็นว่าสุขและทุกข์เกิดจากทั้งตนเองและผู้อื่น
• ความเห็นว่าสุขและทุกข์เกิดขึ้นเองโดยไร้เหตุปัจจัย (อเหตุอปัจจยทิฏฐิ)

เหตุผลที่บุคคลผู้มีความเห็นชอบไม่ตกไปสู่ทิฏฐิเหล่านี้ เป็นเพราะเขาได้ "เห็นแจ้งในเหตุ" และ "เห็นแจ้งในธรรมที่เกิดจากเหตุ" อย่างชัดเจนแล้ว คือการเข้าใจในความเป็นไปตามกฎของเหตุปัจจัย มิใช่เรื่องบังเอิญหรือเรื่องที่มีอำนาจภายนอกมาควบคุม แต่ทุกอย่างที่เกิดขึ้นล้วนมีเหตุเป็นแดนเกิด การเข้าใจเช่นนี้ถือเป็นหัวใจสำคัญของพระพุทธศาสนาที่จะช่วยถอนความยึดมั่นถือมั่นในตัวตนและความหลงผิดเกี่ยวกับที่มาของสุขทุกข์ในชีวิต

โดยสรุป พระสูตรนี้สอนให้พุทธศาสนิกชนดำเนินชีวิตอยู่บนพื้นฐานของ ปัญญา ที่มองเห็นความจริงของโลกตามความเป็นจริง การปฏิบัติเช่นนี้จะช่วยป้องกันไม่ให้จิตหลงไปยึดติดกับความเชื่อแบบสุดโต่ง และนำไปสู่ความพ้นทุกข์จากการเข้าใจในกระบวนการทำงานของธรรมชาติอย่างถูกต้องและสมบูรณ์