อัสสขฬุงกสูตร

อัสสขฬุงกสูตร (สูตรว่าด้วยลูกม้าคึกคะนอง) เปรียบเทียบสมณะด้วยม้า 9 ประเภท โดยแบ่งออกเป็น 3 กลุ่มใหญ่ ตามความก้าวหน้าในทางธรรม ซึ่งแต่ละกลุ่มจะมีคุณสมบัติ 3 ประการ คือ ความเร็ว (การบรรลุธรรม), ความสวยงาม (ความสามารถในการตอบคำถามธรรมะ), และ ความสมส่วน (การได้รับลาภสักการะหรือปัจจัยสี่)

• ลูกม้า (สมณะระดับต้น): ผู้ที่เข้าใจอริยสัจ 4 จัดเป็นผู้มีความเร็ว แต่ระดับความสามารถในการสอนและการได้รับความเคารพศรัทธายังแตกต่างกันไปตามเงื่อนไขของการตอบคำถามและลาภสักการะ
• ม้าอาชาไนย (สมณะระดับกลาง): คือพระอนาคามี ผู้ละสังโยชน์เบื้องต่ำได้แล้ว บรรลุความเป็นผู้เกิดในพรหมโลกและปรินิพพานที่นั่น ไม่กลับมาสู่โลกนี้อีก ถือเป็นผู้ที่มีความพร้อมในคุณธรรมระดับสูง
• ม้าสินธพ (สมณะระดับสูงสุด): คือพระอรหันต์ ผู้ทำอาสวะให้สิ้นไป บรรลุเจโตวิมุตติและปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้ด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองในปัจจุบัน เป็นผู้ที่มีความสมบูรณ์พร้อมที่สุดทั้งในด้านการปฏิบัติและการถ่ายทอด

หัวใจสำคัญของพระสูตรนี้คือการเปรียบเทียบว่า "ความเร็ว" ในทางธรรมหมายถึงการเข้าถึงมรรคผลตามระดับขั้น "ความสวยงาม" คือปฏิภาณไหวพริบในการอธิบายธรรมวินัย และ "ความสมส่วน" คือความเหมาะสมในการรับปัจจัยสี่จากสาธุชน พระพุทธองค์ทรงสอนให้ภิกษุพิจารณาตนเองเพื่อให้ก้าวไปสู่ระดับ "ม้าสินธพ" หรือการเป็นพระอรหันต์ผู้บริสุทธิ์ ซึ่งเป็นจุดหมายปลายทางสูงสุดของพรหมจรรย์ เพื่อเป็นผู้ที่มีคุณธรรมสมบูรณ์ครบถ้วนทั้งภายในและภายนอก