เจตโสวินิพันธสูตร

เจตโสวินิพันธสูตร (อังคุตตรนิกาย 9.72) เป็นพระสูตรที่ว่าด้วยเรื่อง "เครื่องผูกจิต" ซึ่งเป็นอุปสรรคสำคัญที่ขัดขวางไม่ให้ผู้ปฏิบัติธรรมมีความเพียรพยายามในการบรรลุเป้าหมายสูงสุด พระพุทธองค์ทรงจำแนกเครื่องผูกจิต 5 ประการที่ทำให้จิตไม่น้อมไปสู่ความมุ่งมั่นในการปฏิบัติ ดังนี้:

• ความติดข้องในกาม: จิตยังมีความทะยานอยากและหลงใหลในความสุขทางประสาทสัมผัส
• ความติดข้องในร่างกาย: ความยึดติดและหลงใหลในรูปกายของตนเอง
• ความติดข้องในรูป: ความเพลิดเพลินในรูปภายนอก
• ความมัวเมาในสุขทางกาย: การบริโภคอาหารจนเกินพอดีและใช้เวลาไปกับการนอนหลับพักผ่อนโดยไม่ประมาณ
• ความปรารถนาในภพภูมิ: การประพฤติพรหมจรรย์โดยมุ่งหวังเพื่อไปเกิดในภพภูมิของเทพยดา

เมื่อจิตถูกผูกมัดด้วยสิ่งเหล่านี้ จิตย่อมขาดความกระตือรือร้นและไม่สามารถตั้งมั่นอยู่ในความเพียรพยายามได้อย่างเต็มที่ เพื่อเป็นการขจัดเครื่องผูกจิตเหล่านี้ให้สิ้นไป พระพุทธองค์ทรงแนะนำให้ เจริญสติปัฏฐาน 4 อันเป็นแนวทางปฏิบัติเพื่อให้เกิดความรู้แจ้งและหลุดพ้นจากกิเลสเครื่องกั้น โดยประกอบด้วย:

• กายานุปัสสนา: การพิจารณากายเนืองๆ
• เวทนานุปัสสนา: การพิจารณาเวทนาเนืองๆ
• จิตตานุปัสสนา: การพิจารณาจิตเนืองๆ
• ธัมมานุปัสสนา: การพิจารณาธรรมเนืองๆ

ผู้ปฏิบัติที่อาศัยการเจริญสติปัฏฐานด้วยความ เพียร มี สัมปชัญญะ และมี สติ โดยปราศจากความยินดีและความยินร้ายในโลก ย่อมสามารถละเครื่องผูกจิตทั้ง 5 ประการนี้ได้ ทำให้จิตตั้งมั่นและน้อมไปสู่ความก้าวหน้าในธรรมปฏิบัติจนนำไปสู่ความหลุดพ้นในที่สุด