มหาลิสูตร

ในมหาลิสูตร (Mahāli Sutta) พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงธรรมแก่มหาลิลิจฉวี ณ ป่ามหาวัน ใกล้กรุงเวสาลี เพื่อไขข้อสงสัยเกี่ยวกับมูลเหตุที่ทำให้มนุษย์กระทำกรรมดีและกรรมชั่ว โดยพระองค์ทรงชี้ให้เห็นว่าการกระทำของสัตว์โลกนั้นมีรากฐานมาจากสภาวะจิตใจเป็นสำคัญ

พระพุทธองค์ทรงสรุปมูลเหตุของการกระทำไว้เป็น 2 ประการหลัก ดังนี้:

• มูลเหตุแห่งการทำชั่ว (อกุศลกรรม): เกิดจากความโลภ (Greed), ความโกรธ (Hate), ความหลง (Delusion), การใช้ความคิดไม่ถูกทาง (Irrational application of mind) และจิตที่ตั้งไว้ผิด (Wrongly directed mind)
• มูลเหตุแห่งการทำดี (กุศลกรรม): เกิดจากความไม่โลภหรือความสันโดษ (Contentment), ความไม่โกรธหรือความรักเมตตา (Love), ความไม่หลงหรือปัญญาความเข้าใจ (Understanding), การใช้ความคิดถูกทาง (Rational application of mind) และจิตที่ตั้งไว้ถูกทาง (Rightly directed mind)

พระพุทธองค์ทรงสรุปว่า สภาวะธรรมทั้ง 10 ประการนี้คือตัวกำหนดความเป็นไปของพฤติกรรมมนุษย์ หากโลกนี้ปราศจากปัจจัยทั้ง 10 ประการนี้ มนุษย์ก็ไม่อาจแยกแยะความประพฤติที่ชั่วร้ายหรือความประพฤติที่ดีงามได้ แต่เพราะปัจจัยเหล่านี้ยังคงมีอยู่ในโลก เราจึงพบเห็นความแตกต่างของจริยธรรมและการกระทำของบุคคลอยู่เสมอ สรุปได้ว่า "จิต" ที่ได้รับการฝึกฝนให้ตั้งไว้ถูกทางผ่านการใช้ปัญญาและเมตตา คือหัวใจสำคัญของการสร้างกุศลกรรมและยกระดับชีวิตให้พ้นจากความชั่วร้ายทั้งปวง