อธิมานสูตร

อธิมานสูตร (พระสูตรว่าด้วยการสำคัญตนผิด) เป็นคำสอนของพระมหากัสสปะเถระที่กล่าวถึงภิกษุผู้สำคัญผิดว่าตนบรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ ทั้งที่ความจริงยังไม่ได้บรรลุ โดยพระสูตรได้อธิบายถึงกระบวนการที่พระพุทธองค์หรือพระสาวกผู้ทรงอภิญญาสามารถตรวจสอบจิตของผู้นั้น และวิเคราะห์หาสาเหตุที่ทำให้เกิดความเข้าใจผิดดังกล่าว

สาเหตุสำคัญที่ทำให้ภิกษุเกิด "อธิมานะ" หรือการสำคัญตนผิดว่าบรรลุธรรมสูงสุด คือการที่ผู้นั้นมีความรู้ทางทฤษฎีดี แต่กลับปล่อยให้จิตตกอยู่ภายใต้อกุศลธรรมและนิสัยที่เป็นอุปสรรคต่อความก้าวหน้าในทางปฏิบัติ ดังนี้:

• ความประมาทในอกุศลธรรม: ได้แก่ ความโลภ (covetousness), ความพยาบาท (ill will), ความถีนมิทธะ (dullness and drowsiness), ความฟุ้งซ่าน (restlessness) และความลังเลสงสัย (doubt)
• ความติดข้องในโลกียวิสัย: ได้แก่ การยินดีในการทำงาน (relishing work), การยินดีในการคุย (relishing talk), การยินดีในการนอน (sleep) และการยินดีในการคลุกคลีกับหมู่คณะ (company)
• ความพึงพอใจในสิ่งที่ต่ำต้อย: การหยุดความพากเพียรไว้เพียงแค่ได้บรรลุคุณธรรมเบื้องต้นเพียงเล็กน้อย (achieving some trifling distinction) แล้วสำคัญผิดว่าตนทำกิจเสร็จสิ้นแล้ว

พระมหากัสสปะได้สรุปไว้เป็นหลักการสำคัญว่า การที่ภิกษุจะเจริญเติบโตหรือก้าวหน้าในธรรมวินัยของพระศาสดาได้นั้น เป็นไปไม่ได้เลย หากผู้นั้นยังละทิ้งอกุศลธรรมทั้ง 10 ประการข้างต้นไม่ได้ แต่ในทางกลับกัน เป็นไปได้ ที่จะบรรลุความเจริญงอกงามได้ หากภิกษุผู้นั้นมุ่งมั่นละทิ้งกิเลสเหล่านี้เสียก่อน จึงถือเป็นเครื่องเตือนใจให้ผู้ปฏิบัติธรรมหมั่นสำรวจตนเองและไม่ด่วนสรุปสถานะทางจิตวิญญาณของตนเองจากเพียงความรู้ทางทฤษฎีเท่านั้น