มนสิการสูตร

มนสิการสูตร (AN 11.8) เป็นพระสูตรที่พระอานนท์เถระได้ทูลถามพระพุทธเจ้าเกี่ยวกับสมาธิขั้นสูง ซึ่งเป็นการทำสมาธิที่ไม่ใช่อารมณ์บัญญัติหรือสมถกรรมฐานในรูปแบบปกติที่คุ้นเคย โดยพระอานนท์ตั้งคำถามว่า เป็นไปได้หรือไม่ที่ภิกษุจะเข้าถึงสมาธิโดยไม่กำหนดรู้อายตนะภายใน-ภายนอก ไม่กำหนดธาตุ ไม่กำหนดอรูปฌาน ไม่กำหนดโลกนี้หรือโลกหน้า และไม่กำหนดสิ่งที่รับรู้ผ่านทางประสาทสัมผัสหรือความคิด แต่ยังคงสามารถ "กำหนดรู้" (มนสิการ) อยู่ได้

พระพุทธองค์ทรงยืนยันว่าสภาวะดังกล่าวสามารถเกิดขึ้นได้จริง โดยมีวิธีการที่สำคัญคือการน้อมจิตไปสู่การเห็นความสงบระงับของสังขารทั้งปวง ซึ่งเป็นการปฏิบัติตามแนวทางของ วิปัสสนากรรมฐาน มุ่งเน้นการปล่อยวางและการเข้าถึงนิพพานโดยตรง ดังรายละเอียดต่อไปนี้:

• นิพพานเป็นอารมณ์: การกำหนดรู้ในที่นี้ไม่ใช่การจดจ่ออยู่กับรูปธรรมหรือนามธรรมที่เป็นสังขตธรรม แต่เป็นการน้อมจิตไปสู่ "ความสงบ" และ "ความประณีต" ของพระนิพพาน
• การละวางสังขาร: เป็นการมุ่งเน้นไปที่ "การระงับแห่งสังขารทั้งปวง" (การปรุงแต่งทางกาย วาจา และใจ) ซึ่งเป็นสภาวะที่จิตหลุดพ้นจากการยึดมั่นถือมั่น
• การดับแห่งตัณหา: สมาธิในลักษณะนี้คือการตระหนักถึงความสิ้นไปแห่งความทะยานอยาก การคลายกำหนัด การดับลง และความเย็นสนิท (วิมุตติ)

โดยสรุป พระสูตรนี้ชี้ให้เห็นว่าสมาธิที่สูงสุดไม่ใช่เพียงการจดจ่ออยู่กับวัตถุหรือสภาวะใดสภาวะหนึ่ง แต่คือการเข้าถึง "สภาวะแห่งความว่างจากการปรุงแต่ง" หรือ นิพพาน ซึ่งเป็นจุดหมายปลายทางที่ภิกษุพึงน้อมจิตไปถึง เป็นสภาวะที่จิตไม่ต้องไปพัวพันกับโลกิยวิสัย แต่ดำรงอยู่ด้วยความรู้แจ้งในความสิ้นไปแห่งอาสวะกิเลสทั้งปวง ซึ่งถือเป็นสมาธิที่ตั้งมั่นบนพื้นฐานของปัญญาอย่างแท้จริง