สันธสูตร

พระสูตรนี้ (อังคุตตรนิกาย สันธสูตร) พระพุทธเจ้าทรงเปรียบเทียบวิถีการปฏิบัติธรรมของผู้ปฏิบัติระหว่าง "ม้าฝึก (นักปฏิบัติชั้นเลิศ)" กับ "ม้าป่า (นักปฏิบัติที่ยังติดอยู่ในกาม)" โดยมีใจความสำคัญคือการฝึกจิตให้หลุดพ้นจากการยึดติดในฐานอารมณ์ต่างๆ เพื่อเข้าถึงสมาธิที่บริสุทธิ์และเหนือชั้นกว่าสมาธิทั่วไป

พระพุทธองค์ทรงเปรียบเทียบว่า:

• ม้าป่า (ผู้ปฏิบัติที่ยังยึดติด): เปรียบเสมือนม้าที่หมกมุ่นอยู่แต่กับการกินฟาง คือจิตที่ยังถูกครอบงำด้วยนิวรณ์ 5 (กามฉันทะ พยาบาท ถีนมิทธะ อุทธัจจกุกกุจจะ และวิจิกิจฉา) มักจะเจริญสมาธิโดยยึดติดกับสิ่งที่เห็น ได้ยิน ได้ฟัง หรือสิ่งที่เป็นนิมิตต่างๆ รวมถึงการยึดติดในรูปธรรม (ธาตุ 4) หรืออรูปธรรม (อรูปฌาน) รวมถึงโลกนี้และโลกหน้า จิตจึงยังไม่เป็นอิสระ
• ม้าฝึก (ผู้ปฏิบัติชั้นเลิศ): เปรียบเสมือนม้าที่ฝึกดีแล้ว ไม่หมกมุ่นกับฟาง แต่จดจ่อกับหน้าที่ที่ครูฝึกสั่ง จิตของผู้ปฏิบัติประเภทนี้จะไม่ถูกนิวรณ์ครอบงำ ไม่ยึดติดในธาตุ 4 ไม่ยึดติดในอรูปฌาน หรือสิ่งที่รับรู้ผ่านทางอายตนะใดๆ แต่ก็ยังดำรงอยู่ในสมาธิสภาวะที่ละเอียดอ่อนยิ่งกว่า

เมื่อท่านพระสันธะทูลถามว่าผู้ปฏิบัติชั้นเลิศมีวิธีปฏิบัติอย่างไร พระพุทธองค์จึงทรงอธิบายว่า ความสำคัญอยู่ที่การวางสัญญา (ความจำได้หมายรู้) ในอารมณ์ต่างๆ ลง คือการทำให้ความสำคัญในธาตุ 4 ในอรูปฌาน ในโลกนี้ โลกหน้า และสิ่งที่ได้รับรู้ผ่านทางจิตหรือปัญญาจินตนาการนั้น "จางคลายหายไป" จนไม่เหลือร่องรอยของการยึดติดในอารมณ์เหล่านั้นอีกต่อไป

การปฏิบัติในลักษณะนี้เป็นสภาวะที่ลึกซึ้งเกินกว่าที่แม้แต่เหล่าเทพยดาจะหยั่งถึง เป็นจุดสูงสุดของการทำสมาธิที่ไม่มีการพึ่งพาอาศัยอารมณ์ภายนอกหรือภายในใดๆ มาเป็นเครื่องรองรับจิต แต่เป็นการเข้าถึงสภาวะจิตที่บริสุทธิ์และเป็นอิสระอย่างแท้จริง ซึ่งพระองค์ทรงยกย่องว่าเป็น "บุรุษอาชาไนย" ผู้เป็นเลิศในหมู่มนุษย์